Ahnef Bin Kays
Tâbiînin meşhurlarından ve hadîs âlimlerinden.
İsmi, Dehhâk bin Husayn
et-Temîmî es-Sa'dî'dir. Künyesi Ebû Bahr, lakabı Ahnef'tir. Ayağının
eğik olması yâhut da ayaklarını arkası üzerine basarak yürümesinden
dolayı Ahnef denilmiş ve bu lakab ile şöhret bulmuştur. Bâzı kaynaklarda
isminin Sahr olduğu kayıtlıdır. Babası, Kays Ebû Mâlik künyesi ile
tanınırdı. Annesi, bir rivâyete göre Amr bin Sa'lebe'nin kızıdır.
Basra'da doğdu. Doğum târihi bilinmemektedir.
Ahnef bin Kays, Resûlullah efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem
zamânında müslüman olduğu hâlde, mübârek yüzlerini göremediği, gönüllere
şifâ olan sözlerini işitemediği için sahâbî olmakla şereflenemedi.
Kavminin önde geleni idi. Kabilesinin müslüman olmasına sebeb oldu. Çok
hilm sâhibi idi. Bu hususta pekçok şey anlatılmıştır.
Hasan-ı Basrî onun hakkında şöyle demiştir; "Ahnef bin Kays şerefli bir
kimse olup, kavmi arasında ondan daha fazîletli bir kimse görmedim."
Hazret-i Ömer'den hazret-i Osman'dan hazret-i Ali'den, Sa'd ibni
Mes'ûd'dan, Ebû Zer Gıfârî'den ve diğer sahâbîlerden hadîs-i şerîf
rivâyet etmiştir.
Kendisinden; Hasan-ı Basrî, Ebü'l-Alâ bin Şehîr, Talk bin Habîb hadîs-i
şerîf nakletmişlerdir.
Ahnef bin Kays hazretleri şöyle anlatır:
"Hazret-i Osman zamânında Kâbe-i muazzamayı tavâf ediyordum. Leys
kabîlesinden biri elimden tutarak;
"Sana bir müjde vereyim mi?" dedi. "Evet" dediğimde; "Hani hatırlarsın,
Resûlullah efendimiz beni İslâma çağırmak için sizin kabîleye
göndermişti. Onlara İslâmı anlatıp, dâvette bulunuyordum. O zaman, sen;
"En güzel, en iyi bir şeye, güzel huylara çağırıyorsun, kötü huylardan
uzaklaştırıyorsun. Bunları hiç duymamıştım." demiştin ve müslüman
olmuştun. Kabîlen arasında tutulan ilim, irfan sâhibi, zekî bir kimse
olduğun için, tavsiyen üzerine kabîlenizin mensupları da müslümanlığı
kabûl etmişlerdi. Bütün bu durumları, Medîne'ye dönünce Resûl
aleyhisselâma anlattım. Resûlullah senin için; "Allah'ım! Ahnef'i
bağışla!" buyurdu. Bunun üzerine; "Benim yanımda, âhiretim için
Resûlullah'ın bu mübârek duâsından daha ümit verici bir şey yoktur."
dedim ve çok sevindim.
Ahnef bin Kays, halîfe hazret-i Ömer'i Medîne'de, Basra halkından bâzı
kimselerle birlikte ziyâret etti. Halîfe herkesin halini hâtırını sordu.
O sırada Ahnef bin Kays, bir köşede abasına sarınmış bir hâlde sessizce
duruyordu. Hazret-i Ömer;
"Senin bir ihtiyâcın yok mu?" diye sorduğunda, o şöyle cevap verdi:
"Ey Mü'minlerin Emîri! Evet var. Hayır ve bereketin anahtarı Allahü
teâlâdır. Diğer şehirlerin halkından olan kardeşlerimiz sulak ve verimli
yerlere yerleştiler. Biz ise çorak, rutûbetli, bir tarafı tuzlu deniz,
bir tarafı çöle çevrili bir yere mekân tuttuk. Ne ekin, ne hayvanımız
var. Yiyeceklerimizi ve faydalanacağımız şeyleri çok zor şartlar altında
elde ediyoruz. Zayıf bir insan, tatlı su alabilmek için iki fersahlık
yol gitmek zorunda. Eğer bizim en basit ihtiyaçlarımızı karşılamaz ve
fakirliğimizi gidermezsen, yok olup giden kavimler gibi olacağız." Bunun
üzerine hazret-i Ömer, Basra halkının çocuklarına Beyt-ül-mâldan, maaş
bağladı. Vâli Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye, Basra'ya kanalla su getirtmesi için
mektup yazdı.
Hazret-i Ömer, ona karşı olan sevgi ve muhabbetinden dolayı, bir süre
yanında kalmasını istedi. Ahnef bin Kays bu istek üzerine bir sene
Medîne-i münevverede kaldı. Sonra izin alıp Basra'ya döndü. Hazret-i
Ömer, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye yazdığı mektubunda; "Ahnef bin Kays'ı
kendine yakın tut. İşlerinde ona da danış ve sözlerine kulak ver."
buyurmuştu.
İran imparatoru Yezdicürd, topraklarının büyük kısmı müslümanların eline
geçince, Merv şehrine gidip yerleşmişti. Yezdicürd buradan İran
şehirlerine mektup yazarak, halkı isyân ettirdi ve andlaşmayı bozdurdu.
Bunun üzerine hazret-i Ömer, Ahnef bin Kays'a Horasan üzerine sefer
düzenlemesi için emir verdi. Bir orduyla yola çıkan Ahnef bin Kays, İran
şehirlerindeki isyânı bastırdı ve Horasan'a yürüdü. Önce Herât'ı
fethedip Merv eş-Şehcân'a doğru ilerlerken, Nişâbur'a Mutarrif bin
Abdullah komutasında, Serahs'a da Hars bin Hassân komutasında bir birlik
gönderdi. Ahnef bin Kays, Merv eş-Şehcân'a varınca, Yezdicürd, Merv
er-Rûz'a kaçtı. Buradan, Türk sultânına ve Çin krallarına mektup yazıp
yardım istedi. İslâm ordusu Merv er-Rûz üzerine yürüyünce, Yezdicürd
Belh'e gitti. Ahnef bin Kays, Merv er-Rûz'u ordu karargâhı yaptı.
Kûfelilerden meydana gelen bir birliği Belh'e Yezdicürd'ün üzerine
gönderdi. Yezdicürd'ün askerleri ile İslâm mücâhidleri arasında şiddetli
bir muhârebe oldu. Yezdicürd'ün ordusu yenilerek kaçtı. Arkadan yetişen
Ahnef bin Kays, Kûfelilerden meydana gelen öncü birliğe yardım etti ve
Allahü teâlânın izniyle Belh şehrini aldılar. İslâm mücâhidleri Belh'in
hemen akabinde Nişâbur ve Toharistân'ı da aldılar.
Ahnef bin Kays, bu fetihleri anlatan bir mektubu hazret-i Ömer'e
gönderince; "Keşke oraya ordu göndermeseydim. Keşke bizimle oranın
arasında ateşten bir deniz olsaydı." buyurdu. Bu sözleri duyan hazret-i
Ali; "Neden, ey mü'minlerin emîri!" diye sormaktan kendini alamadı.
Bunun üzerine hazret-i Ömer; "Çünkü buranın halkı üç defâ yerlerinden
dağılacaklar, ayrılacaklar. Üçüncüsünde tamâmen imhâ edilecekler. Böyle
bir musîbet meydana gelecektir. Bu musîbet burayı fethettiğimizde,
burada bulunacak müslümanlara geleceğine, fethedilmeyip buranın müslüman
olmayan halkının başına gelmesi daha iyidir, diye cevâb verdi.
Hazret-i Ömer daha sonra, Ahnef bin Kays'a, Ceyhun Nehrini geçmemesini
bildiren bir mektup gönderdi. Bu sırada Yezdicürd, Türk hâkânından
aldığı yardımla geri döndü. (Türkler o asırda henüz müslüman
olmamışlardı.) Ahnef bin Kays, Yezdicürd'ün aldığı yardım kuvvetiyle
üzerine geldiğini öğrenince, fikirlerini öğrenmek için, kıyâfetini
değiştirerek, gece askerleri arasında dolaşıp onları dinledi.
Mücâhidlerden birisinin;
Eğer komutanımız bizi dağın eteklerine çekerse, nehir, düşmanla aramızda
hendek vazifesi görür. Sırtımızı da dağa dayamış olduğumuz için düşman
arkamızdan da saldıramaz. Biz de düşmanla bir cephede muhârebe yapardık.
Umarım Allahü teâlâ bize zafer ihsân eder dediğini duydu. Sabahleyin
namazdan sonra; "Ey mücâhidler! Biz azız, düşman ise kalabalık. Bu sizi
korkutmasın. Nice az bir topluluk, pekçok düşmana Allahü teâlânın izni
ile gâlip gelmiştir. Allahü teâlâ sabredenlerle berâberdir. Şimdi
buradan ayrılın. Sırtınızı dağa verin. Dağ arkanızda, nehir ise bizimle
düşman arasında kalsın. Düşmanla tek taraftan muhârebe edelim." dedi.
Yirmi bin kadar olan İslâm ordusu bu emri yerine getirdi. Türk
askerlerinden birisi meydana çıkıp er istedi. Derhal Ahnef bin Kays
ortaya çıktı, onunla çarpıştı. Türk süvârisi öldü. Bunun üzerine
arkasından sırayla iki asker daha çıktı. Ahnef bin Kays bunları da
öldürdü. Türkler, o zaman savaş âdeti olarak, üç süvâri çıkıp karşı
taraftan üç kişiyle çarpışıncaya kadar yerlerinden ayrılmazlar, ordu
hücûma geçmezdi. Üç süvârileri de öldürülünce, durumu hâkanlarına
bildirdiler. O da bu durum hayra alâmet değil deyip, ordusunu geri
çekti.
Türk hâkânını müslümanlarla karşı karşıya bırakan Yezdicürd, fırsattan
istifâde ile, müslümanların elinde bulunan Merv eş-Şehcân'a gitmişti.
Orada bulunan Hârise bin Nu'mân komutasındaki küçük mücâhid birliği,
kalabalık düşman askerinden korunmak ve vakit kazanmak için, kaleye
kapandı. Merv eş-Şehcân yakınlarında bir mağarada sakladığı hazînesini
çıkartan Yezdicürd, Türk hâkânının yanına dönerken, İranlılardan bir
kısmı;
"Ne yapmak istiyorsun?" diye sordular. O da; "Türk hâkânının yanına
gidiyorum. Oradan da Çin ülkesine gitmeyi düşünüyorum" deyince, onlar;
"Bu çok kötü bir düşüncedir. Bizimle birlikte müslümanlarla sulh yap.
Çünkü onlar dindâr, sözlerine sâdık ve bize yumuşak davranıyorlar.
Muhakkak ki, bizi memleketimizde böyle insanların idâre etmesi, dinsiz
ve vefâsız kimselerin memleketine gidip, onların idâresi altında
yaşamaktan daha iyidir" dediler. Onların bu tekliflerini reddedince; "O
zaman hazînelerini bırak. Biz onların yönetiminde memleketimizde
yaşıyalım." dediler.
Yezdicürd bunu da kabûl etmeyince, halk onu azledip, hazînelerine el
koydular. Yezdicürd de, Türk hâkânının yanına gitti ve Türk illerinde
ikâmet etti. İranlılar hazîneleri Ahnef bin Kays'a getirip teslim
ettiler. Onunla andlaşma yaptılar. Kendi ülkelerinde mallarına sâhib
olarak müslümanların idâresinde, kisrâlar döneminden daha rahat bir
şekilde yaşadılar.
Ahnef bin Kays tarafından gönderilen fetih haberi ve ganîmetler hazret-i
Ömer'e ulaştığında, müminleri câmide toplayıp, gelen mektubu herkesin
huzûrunda okuttu. Sonra, şu hutbeyi îrâd etti:
"Allahü teâlâ Kur'ân-ı kerîmde Resûlünü hak din ile gönderdiğini, O'na
tâbi olanların dünyâ ve âhiret hayırlarına kavuşacaklarını vâd etti ve
meâlen şöyle buyurdu: "O Allahü teâlâ peygamberini, müşrikler istemese
de bütün dinlere gâlip kılmak için, hidâyetle (Kur'ân-ı kerîmle) ve hak
dinle (İslâmiyet'le) gönderdi."(Tevbe sûresi: 33). Bu vâdini yerine
getiren ve İslâm ordusunu muzaffer kılan Allahü teâlâya hamdolsun. Şunu
iyi bilin ki, mecûsî devleti yıkılmış, mahvolmuştur. Artık onlar
müslümanlara zarar verebilecek bir karış toprağa bile sâhip değillerdir.
Muhakkak ki, Allahü teâlâ sizin nasıl hareket edeceğinizi görmek, sizi
imtihân etmek için onların mallarını, mülklerini ve halkını sizin
emrinize vermiştir. Allahü teâlâ vâdini yerine getirir. Sakın hâlinizi
değiştirmeyin. Yoksa Allahü teâlâ sizin yerinize başkalarını getirir.
Şüphesiz ben bu ümmet hakkında, arasında çıkacak fitneden korkarım."
Hazret-i Ömer'in şehâdetinden sonra, mecûsîler, Yezdicürd'ün
kışkırtmasıyla yaptıkları andlaşmayı bozdular. Hazret-iOsman bunun
üzerine, Horasan bölgesine İbn-i Âmir komutasında bir ordu gönderdi.
İbn-i Âmir, bölgeyi tanıdığı için Ahnef bin Kays'ı öncü birliklerin
komutanı yaptı. İslâm ordusu kısa zamanda isyânı bastırdı ve
fethedilmeyen diğer yerleri de ele geçirdi.
Ahnef bin Kays, 686 (H.67) senesinde Kûfe'de vefât etti. Cenâze namazını
Mus'ab bin Zübeyr kıldırdı. Kûfe sırtlarındaki Seviyye semtine Ziyâd
bin Ebîh'in kabri yanına defnedildi. Defin esnâsında orada bulunan
Abdurrahmân bin Ukbe şöyle anlatır: "Ahnef bin Kays'ın Kûfe'deki
cenâzesinde bulundum. Kabre ben de indim. Kabri düzelttiğim zaman,
alabildiğine genişlediğini gördüm. Bu durumu arkadaşlarıma haber verdim.
Fakat onlar benim gördüğümü görmediler."
Ahnef bin Kays buyurdu ki:
"Ben şu hususlara çok dikkat ederim. Bunları, istifade edeceklere
söylerim. Başkasına değil. Birincisi; beni aralarına almak
istemeyenlerin aralarına girmem. İkincisi; beni çağırmayan makam ve
mevki sahiplerinin kapısına gitmem. İnsanların muhtâc oldukları şeyi
bana bağışlamalarını uygun görmem."
"Size, sıkıntısı ve zorluğu olmayan, övülecek bir şey söyleyeyim mi?
Güzel ahlâk, çirkin ve beğenilmeyen şeyi terk etmek. En kötü hastalık
da; alçak ve düşük ahlâk, çirkin sözleri söylemekdir."
"Şerefli ve asil kimse, sözünde durur. Akıllı olan, yalan söylemez.
Mümin olan, gıybet etmez."
"Edep ve fazîlet sahiplerine göre; babalar, çoluk çocuğuna, ölüler
dirilere, sırf Allahü teâlânın rızâsı için, iyi ve faydalı şeyler
hazırlamaktan daha üstün bir şey bırakmamıştır."
"Çok gülmek, heybeti; çok şaka, vakar ve şahsiyeti giderir. İnsan ne ile
beraberse, onunla bilinir. Meselâ bir kimse çok güler ve şaka yaparsa,
hafîf olarak bilinir."
"Bizim bulunduğumuz yerde kadınlardan, yiyecek ve içeceklerden
konuşmayınız. Çünkü, en sevmediğimiz kimse, avret yerlerinden ve yiyip
içtiğinden bahsedenlerdir."
"Kişinin, sevdiği yemeği terkedebilmesi, ağırbaşlılık ve şahsiyet
yüksekliğindendir."
Ahnef bin Kays'a hilmin ne olduğunu sordular. Cevap olarak;
"Alçak gönüllü ve sabırlı olmak." buyurdu.
"Bir kimse bana düşmanlık etse, ben ona şu üç halden biriyle karşılık
veririm. Bu kimse benden yaşlı ise ona saygı duyar, karşılık vermem.
Benden küçük ise onun için kötü muâmele yapmaya tenezzül etmem. Akranım
ise ona af ve iyilikle muâmele ederim."
"Bir söze sabretmeyen çok söz işitir."
"Hasetçi kimse için rahat yoktur."
"Mürüvvet; güzel dostluk, doğru konuşmak, her yerde ve her an Allahü
teâlâyı hatırlamaktır."
"Nice kınanan kimse vardır ki, günahsızdır."
"Edebin başı akıllıca hareket etmektir. Yapılmayan, yerine getirilmeyen
sözde hayır yoktur. Cömertlik olmayınca malın, vefâ olmayınca arkadaşın
hayrı yoktur."
"Hilm, yumuşaklık bana insanlardan daha çok yardımcıdır."
"İdrâr yolundan akıp gelen insan, nasıl kibirli olur, şaşıyorum."
"Aranızdaki düşük ve bayağı kimselere ikrâm ediniz, onlara hediyede
bulununuz. Çünkü onlar, sizi dünyâda ve âhirette, utanacak duruma
düşmekten ve ateşten alıkoymaktadırlar. İnsan, utanılacak ve âteşe
düşmeye sebep olan şeyleri onlarda görerek, bunlardan kendisini korur."
"Bir sıkıntımı ve başıma gelen bir musîbeti, gözleri görmeyen âmâ
birisine şikâyet ettim. Bu durumu ona sitem ettim. Bunun üzerine beni üç
defâ susturdu. Dedi ki:
"Ey Ahnef bin Kays! Başına gelen musîbeti hiçbir kula şikâyet etme.
Çünkü şikâyet ettiğin kişi, bunu söylemekle kendisini üzeceğin bir dost
veya kendisini sevindireceğin bir düşmanın olabilir."
"Allah'ım! Eğer beni bağışlarsan. Sen buna zâten lâyıksın. Eğer azâb
edersen ben de buna zâten lâyıkım."
Ona; "Ey Ahnef bin Kays! Sen çok yavaşsın." denildi. Buyurdu ki:
"Fakat üç şeyde acele ediyorum. Namaz vakti geldiğinde, hemen vaktinde
kılarım. Cenâzem var ise, zamânında defnederim. Kızımı dengi isteyince,
onunla evlendiririm."
"Arkadaşlık çok ince bir şeydir. Onu korumazsan zarar gelebilir. Dâimâ
kızgınlığın zamânında kendine sâhip olarak onu koru ki, sana haksızlık
eden gelip, senden özür dilesin. Olan ile yetin. Fazlasını arama.
Akadaşının kusuruna bakma."
Hazret-i Muâviye, Ahnef bin Kays'ı yanına çağırdı. Gelince;
"Ey Ebü'l-Bahr! Çocuklar hakkında ne dersin?" diye sordu. Ahnef bin Kays
hazretleri; "Onlar gönlümüzün meyveleridir. Onlara her türlü şefkat ve
kolaylığı gösteriniz. Onların sevgi dolu hareketlerinden memnun ol.
Onlara bir şeyi zorlaştırma. Bu yüzden onları hayatlarından bezdirip,
usandırma!" buyurdu.
"Şu üç hususa tahammül etmek, arkadaşlık haklarındandır: Kızıldığında,
azarlandığında, dil sürçmelerinde."
BU KAVİM, BU İNANÇLA DAĞLARI DEVİRİR
Yezdicürd, Ahnef bin Kays'a mağlûb olup, hâkanla Türk ülkesine geri
dönerken, Çin hükümdârına bir elçi gönderdi. Elçi, mektûbunu ve
hediyelerini Çin hükümdârına sundu. Çin hükümdârı elçiye;
"Hükümdârların birbirlerine yardımda bulunması karşılıklı vazifeleridir.
Ancak sen bana, sizi memleketinizden çıkaran kimselerin ahvâlini anlat.
Görüyorum ki, sen sayı bakımından onların az, sizin ise çok olduğunuzu
söylüyorsun. Az olmalarına rağmen size gâlip gelmeleri, onlarda, sizde
bulunmayan bir takım iyi hasletlerin bulunduğunu göstermektedir."
deyince, elçi;
"Siz onlar hakkında soracağınız şeyleri sorun, ben de cevap vereyim."
dedi. İmparator;
"Bu insanlar ahde vefâ gösteriyorlar mı?" diye sorunca, elçi;
"Evet" cevâbını verdi. "Sizinle savaşmadan önce, size ne teklif
ediyorlar?" diye sorduğunda;
"Bizi şu üç şeyden birisine dâvet edip, istediğimizi kabûl etmekte
serbest bırakıyorlar. Ya dinlerini kabûl etmek, ya cizye vermek veya
savaşa râzı olmak." dedi. İmparator yine;
"Onların komutanlarına itâatleri nasıldır?" diye sorduğunda;
"Onlar komutanlarına son derece itâat ederler ve bağlılık gösterirler."
diye cevap verdi. "Onlar neyi haram, neyi helâl kılıyorlar? Kendilerine
helâl edileni haram, haram edileni de helâl kılıyorlar mı?" diye sordu.
Elçi;
"Hayır" cevâbını verince, imparator;
"İşte bu insanlar, kendilerine haram kılınanı helâl, helâl kılınanı da
haram kılmadıkça hiç bir şey onları mağlûb edemez." dedikten sonra,
Yezdicürd'e şu mektubu yazdı:
"Şâyet elçinden bâzı bilgiler öğrenmemiş olsaydım, sana Merv'den Çin'e
kadar uzanan bir ordu gönderirdim. Fakat elçinin anlattığı bu kavim, bu
halleriyle dağlar üzerine hücûm etseler, dağları devirirler. Onlardaki
îmân gücünü kimse yenemez. Eğer benim üzerime gelseler, beni de yok
ederler. Sana tavsiyem, onlarla sulh yapman ve ülkende kalman,
kesinlikle onları tahrik etmemendir."
1) Târih-ül-Ümem vel-Mülûk; c.4, s.309
2) Vefeyât-ül-A'yân; c.2, s.249
3) Mu'cem-ül-Udebâ; c.19, s.297
4) Tabakât-ı İbn-i Sa'd; c.2, s.93, c.3, s.110, 112, c.7, s.97, 99
5) Tehzîb-üt-Tehzîb; c.1, s.191
6) Fütûh-ül-Büldân; s.342, 410
7) Metâli-ün-Nücûm; c.2, s.150
8) Ikd-ül-Ferîd; c.1, s.32, 56, 91, 116, 124
9) El-Bidâye ven-Nihâye; c.8, s.326
10) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.1, s.219
11) Nihâyet-ül-Ereb; c.7, s.239
12) Cemheretü Hutab-il-Arab; c.1, s.451
13) El-A'lâm; c.1, s.276
14) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.3, s.345