Mücâhid bir zât olup, hadîs ve fıkıh âlimi idi. İsmi, Abdullah bin Mübârek bin Vâdıh Hanzalî Temîmî, künyesi Ebû Abdurrahmân’dır. Emevî halîfelerinden Hişâm bin Abdülmelik devrinde 736 (H.118) yılında Horasan’da Merv şehrinde doğdu. 797 (H.181) senesi bir gazâ dönüşü, Bağdad yakınlarında Hît denilen yerde vefât etti. Türk asıllıdır.
Abdullah bin Mübârek, sâlih bir ana babadan dünyâya geldi. Ana ve babası ve doğumu ile ilgili menkıbe meşhûrdur: Merv şehri kâdısının bir kızı vardı. Şehrin eşrâf ve ileri gelenleri bu kızı istediler. Kâdı, danışmaya ehil olanlarla meşveret etti. Bir de hıristiyan komşusu vardı. “Onunla da meşvret edeyim, başka dindendir ama, görünüşte komşumuzdur” deyip, çağırdı. Meşveretten sonra, hıristiyan şöyle dedi: “Ey Kâdı! Bu işte, bizden öncekilerin yolları, âdetleri vardır. Sizden öncekilerin de âdetleri, sünnetleri vardır. Zamânımız insanlarının da âdetleri vardır. Şimdi sen serbestsin. Hangisini istersen seç.” Kâdı; “Üç yolu, âdeti de açıkla” dedi. Hıristiyan şöyle anlattı: “Bizden evvelkilerin yolu, asîl, soylu birisini bulup, kızını ona verirlerdi. Sizin evvelkilerinizin sünneti, âdeti, takva sâhibine (Allahü teâlâdan korkana) vermekti. Zamânımızdakilerin âdeti ise zenginleri tercih etmektir. İyi soya, asâlete ve kuvvetli dîne îtibâr etmezler. Sen hangisini seçiyorsun!” Kâdı; “Ben kendi evvelkilerimizin sünneti ile amel eder ve takvâ sâhibini tercih ederim” dedi. Sonra düşündü. Merv’de, kölesinden daha muttaki (Allahü teâlâdan korkan) ve dindar kimse bulamadı. Kızını ona verdi. Fakat kölesi kırk gün kızın yanına gitmedi. Annesinin bundan haberi olunca, kâdıya şikâyet edip; “Böyle sâlihâ bir kızı, kölene verdin de, henüz yüzüne bile bakmadı, senin bu yaptığın nedir?” dedi. Kâdı, (kölesi Mübârek’e; “Ey Mübârek! Sen benim kızıma nâz mı ediyorsun da, yanına gitmiyorsun?” dedi. Mübârek cevâbında; “Ey müslümanların kâdısı! Bu nasıl söz? Sizin kerîmenize nasıl nâz edebilirim? Ama siz kâdısınız. Bu yüzden kızınızın evinizde iken şüpheli birşey yemesinden korktum. Ben ise, lokmalara çok dikkat ediyorum. Ona helâl yemek yediriyor ve kanının tamâmen temiz olmasını istiyorum. Allahü teâlâ bize bir çocuk verirse, sâlih ve iyi olmasına çalışıyorum” dedi. Kırk gün sonra hanımının yanına yaklaştı. Haram ve helâle bu derece dikkat etmesi netîcesinde, Allahü teâlâ ona Abdullah gibi bir oğul verdi. İşte bu çocuk; bütün dünyânın makbûlü olan Abdullah bin Mübârek hazretleri idi.
Abdullah bin Mübârek, ilk tahsîlini Merv şehrinde yaptı. Sonra Bağdad’a geldi. Tabiînden büyük âlim, şaşıranların yol göstericisi, dînin senedi, Hanefî mezhebinin reîsi olan İmâm-ı a’zamdan ilim tahsîl etti. Ayrıca zamânın meşhûr âlimlerinin derslerine devâm ederek, hadîs ve fıkıh ilimlerinde söz sâhibi oldu.
Süleyman Teymî, Hamîd-i Tavîl, İsmâil bin Hâlid, Yahya bin Sa’îd Ensârî, Sa’îd bin Sa’îd Ensârî, İbrâhim bin Ebî Abele, Ebû Hâlde Hâlid bin Dînâr, Âsım el-Ahvel, İbn-i Avn, İkrime bin Ammâr, Îsâ bin Tahmân, Fıtr bin Halîfe, Muhammed bin Aslan, Mûsâ bin Ukbe, A’meş, Hişâm bin Urve, Süfyân-ı Sevrî, Şu’be bin Haccâc, Evzâî, İbn-i Cüreyc, Mâlik, Leys, İbn-i Ebî Zi’b hocalarından bâzılarıdır. Talebelerinden bâzıları da; Ma’mer bin Râşid, Ebû İshak Fezârî, Ca’fer bin Süleyman, Bakıyye bin Velîd, Dâvûd bin Abdurrahmân, Süfyân bin Uyeyne, Ebü’l-Ehvâs, Fudayl bin lyâd, Mu’temir bin Süleyman, Velîd bin Müslim, Ebû Bekr bin lyâş ve başkalarıdır. Kitapları, kerâmetleri ve yetiştirdiği talebeleri pek çoktur. Bunlardan birisi de mezheb reisi Ahmed bin Hanbel hazretleridir.
Abdullah bin Mübârek, ilim tahsîlinden sonra tekrar Merv’e döndü. Burada bir yıl ticâretle uğraşır, kazancının hepsini fakirlere dağıtırdı. İkinci yıl, İslâmiyeti yaymak için cihâda çıkar, harblere giderdi. İlmi, fıkhı, edebi, fesâhati ve zühdü çok idi. Geceleri ibâdet ile geçirirdi. Az konuşmayı kendine âdet edinmiş olup, emîn ve sözleri sened idi. Arkadaşından emânet aldığı bir kalemi iâde etmek için, Merv’den Şam’a kadar yaya olarak gelmiş ve emâneti yerine ulaştırmıştır. Kitaplarında yirmibinden ziyâde hadîs-i şerîfe yer vermiştir.
“Tezkire”de onun hakkında şöyle bildirilmektedir: “Din düşmanları ile cihâd edenlerin başında gelirdi. Âlimlerin sultânı ismini alan Abdullah bin Mübârek, ayrıca yiğitlikte zamânının bir tanesi idi. Dînimizin büyüklerini görmüş, sohbet etmiş ve onların makbulü olmuştur. Onun hakkında, önceleri hıristiyan olan ve hidâyetine vesile olduğu, Hasen ibni Îsâ Masercis şöyle anlatır: “Abdullah bin Mübârek’in arkadaşlarından Fadl bin Îsâ, Muhalled bin Hüseyn ve başkaları yanıma gelip; “Haydi Abdullah bin Mübârek’in güzel hâllerini sayalım” dediler. Berâberce şöyle saydık “Onun; ilmi, edebi, fıkhı, nahvi, lügati, şiiri, fesâhati, zühdü, verâı, insafı, gece ibâdeti, haccı, gazâsı, biniciliği, kahramanlığı, riyâzeti, boşuna konuşmaması, arkadaşlarına karşı gelmemesi ve başkalarıdır.”
Ali bin Sadaka onun hakkında şöyle demiştir: “Hadîs âlimleri arasında İbn-i Mübârek, insanlar arasında Emîr-ül-mü’minîn gibidir.”
Ayrıca onun hakkında pek çok söz söylenmiştir. Meselâ, Abdullah bin Muhammed; “İbn-i Mübârek’i dinledim. O, bize göre insanların en yükseği ve onların içinde kendi zamânındaki ihtilâfları en iyi bilendir” demiştir.
Talebesi Nuaym bin Hammâd; “İbn-i Mübârek gibisini görmedim. O, sanki benzeri olmayan, husûsî dokunmuş bir kumaş gibidir” buyurdu.
Şu’ayb bin Harb; “Abdullah bin Mübârekle kim karşılaşırsa şeref kazanır. Çünkü o, zamânındakilerin hepsinden üstün vasıflara sahip bir zât idi” şeklinde bildirmiştir.
Kütüb-i sitte ehlinden İmâm-ı Nesâî (r.aleyh) şöyle dedi: “Biz, zamânımızda İbn-i Mübârek’ten daha kuvvetli, daha üstün, her övülen sıfatın kendinde bulunduğu bir başka zât tanımıyoruz.” Talebesi Yahya bin Sa’îd el-Kattân da, ondan bahisle; “İlimde anlayış sâhibi, hâfız, zâhid, âbid, zengin, çok hac ve gazâ eden, nahiv bilgisi çok kuvvetli, şâir bir zât idi. Onun gibisini görmedim” demiştir.
İbn-i Hibbân; “Onda, kendi zamânında ilim ehlinden hiç bir kimsede olmayan güzellikler vardır” buyururken, İsmâil bin lyâş; “Zamânında onun gibisi yoktu. Allahü teâlâ yarattığı her güzel hasletten ona da vermiştir” diye bildiriyordu.
Abdullah bin Mus’ab da (r.aleyh); “Hadîs ve fıkıh ilmini, Arab edebiyâtını iyi bilen, şecâati, ticâreti, cömertliği ve yanında olmadıkları zamânda, arkadaşlarına muhabbeti kendisinde toplamış mümtaz bir zât idi” buyurmuştur.
Süfyân-ı Sevrî (r.aleyh); “Bütün ömrümde bir sene Abdullah bin Mübârek gibi olmayı isterdim. Fakat buna gücüm yetmez. Hattâ üç gün bile” buyurmuştur.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) sünnete uyar, bid’atten ve bid’at ehlinden nefret ederdi. Böyle kimselerle oturmadığı gibi, oturanları da men ederdi. Zarârını anlatır ve münâfıklık alâmetlerinden olduğunu söylerdi.
Bir defâsında, Horasan âlimlerinden olan Abdullah bin Ömer Serahbî şöyle buyurdu: “Bir keresinde bid’at ehliyle oturup yemek yedim. Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) bundan haberdâr olunca, bana; “Seninle otuz gün konuşmayacağım” dedi. Selâm bin Ebî Mutî’; “Doğuda onun bir benzerini görmedim”, Hâkim; “Asrında dünyânın imâmı idi. İlim, zühd, yiğitlik ve cömertlikte en iyileri idi”, Hasen bin Îsâ; “Duâsı kabûl olunanlardandı” demişlerdir.
Ebû Üsâme de; “İbn-i Mübârek’ten çok ilim isteyen, bir başkasını görmedim” buyurdu.
İbn-i Mehdî; “İmâmlar dörttür; “Süfyân-ı Sevrî, Hammâd bin Zeyd, İbn-i Mübârek, Mâlik” diyerek, onu imâmlar içinde saymıştır.
İmâm-ı Ahmed; “Zamânında ilmi ondan daha çok taleb eden yoktu”, Fudayl bin lyâd; “Ardından bir benzeri gelmedi”, İbn-i İshak Fezârî; “İbn-i Mübârek, müslümanların imâmıdır”, Atâ bin Müslim; “Onun bir benzerini görmedim. Başkaları da görmedi.” Evzâî; “Onu gören gönüller rahatlardı.” buyurmuşlardır.
Mevlânâ Muhammed Rebhâmî (r.aleyh); “Üstadımın şöyle buyurduğunu işittim” dedi: “Abdullah bin Mübârek’in (r.aleyh) dört şeyde eşi yoktu. Birincisi, zamânında dünyâda onun gibi bir âlim yoktu. Diğerleri sıra ile; hilm, şecâat ve yiğitliği, bir de cömertliği idi. Bu dört şeyde, zamânında, hiç kimse onunla eşit değildi.”
İbn-i İshak şöyle dedi: “Ben, Sahâbe-i kirâm ile Abdullah bin Mübârek’in işlerine, hâllerine dikkat ettim. Onların aynı idi. Yalnız, Eshâb-ı kirâm’ın (r.anhüm) üstünlükleri, Peygamber efendimizin eşsiz sohbetinde bulunmaktan ileri geliyordu.”
Abdullah bin Mübârek’in (r.aleyh) huzurunda birisi aksırdı. Fakat Elhamdülillah demeyi unuttu. O kimseye, suâl sorar gibi bir edâ ile; “Aksıranın ne demesi îcâbeder efendim?” dedi. O da “Elhamdülillah” deyince, İmâm da; “Yerhamükellah” buyurdu. Bu rivâyeti bildiren Muhammed bin Cemîl; “Bu edebli hareket bizi şaşırttı. Bu derece edebe hayran olduk” demektedir.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), Allahü teâlâdan çok korkar, titrer ve gözyaşı dökerdi. Arkadaşı Fudayl bin lyâd (r.aleyh); “Onu sevmemin asıl sebebi, Allahü teâlâdan çok korkmasıdır” buyurdu.
Kendisini Mekke-i mükerremeden uğurlayan hocası İbn-i Cüreyc (r.aleyh), ona; “Sen, Allahü teâlâyı sevdikçe, O da senin yardımcın olsun” diye duâ etmişti.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), hudut boylarında at koşturur ve Ribât denilen gözetleme karakollarında bulunurdu. Cihâd için Tarsus’a kadar geldi ve Rakka’ya uğradı. Buraya geldiğinde, muazzam bir kalabalık kendisini karşıladı, öyle ki, kalabalığın kaldırdığı toz, bulut gibi göğe yükseliyordu. Küçükler, büyükler ve şehrin ileri gelenleri onu görmek için can atıyorlardı.
Misis denilen yerde de ikâmet etti. Tarsus’da, hadîs-i şerîf rivâyetinde bulundu. İlim, ibâdet ve cihâddan geri durmadı. Misis’de, ikindi namazında Cum’a Mescidi’ne gelir, güneş batıncaya kadar kıbleye karşı oturur, Allahü teâlânın zikriyle meşgul olur, kimseyle konuşmazdı. “Kim gündüzünü Allahü teâlâyı anarak geçirirse, o, bütün gün zikretmişlerden yazılır” buyururdu.
Muhammed bin Abdurrahmân bin Sehm’den rivâyet edildiğine göre; Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), Misis nâhiyesinde onyedi bin hadîs-i şerîf rivâyet etti. Küçük yaştaki talebesi Abdet bin Süleymân’a hadîs-i şerîf yazdırır, öğrettiği ilme karşılık bir şey almaz, üstelik para verirdi.
O zamân Şam’ın hudut vilâyeti olan Misis, Antalya ile Rumlar arasında bulunuyordu. Burada sâlih kimseler hudut muhafızı yâni murâbıt olarak kalırlardı. Abdullah bin Mübârek de (r.aleyh) bu gazâ mahallerinde, Rumlara karşı yapılan gazâlara iştirâk edip, büyük kahramanlıklar gösterdi. Mu’temir bin Süleyman ve Abdullah bin Sinan’la birlikte cihâda çıkarlardı. Abdullah bin Sinan (r.aleyh) onun cihâd ve kahramanlıklarını şöyle bildirmektedir: “Abdullah bin Mübârek, harpteki kahramanlıklarını gizler, kimsenin kendisini tanımasını istemezdi. Bir defâsında, harp sahasında bir çok müslümanı şehîd eden ve kimsenin karşısına çıkamadığı azılı bir kâfiri katletti. Arkasından da beş kişiyi daha öldürdü. O, bu kahramanlığından dolayı tanınmak istemeyip, kendini gizledi. Hattâ bana; kimseye söylememem için yemîn verdirdi.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) böyle bir gazâdan dönünce, Mekke-i mükerremede bulunan evliyâdan Fudayl bin lyâd’a (r.aleyh) manzum bir mektup yazdı. Bu mektupta cihâdın fazîletini bildirip, ibâdetle meşgul olan arkadaşına, mektubunda özetle şöyle demektedir:
“Ey Haremeyn’de ibâdet edip, göz yaşı döken! Bizi bir gör. Biz kanlarımızla boyanıyoruz. Akınlarda yorulan atlarımızın ayaklarından etrâfa saçılan tozlar, bize misk-ü anber olurken, oradaki misk-ü anber kokuları sizin olsun derim. Peygamber efendimizden bize hiç yalanlanamayan doğru haber geldi: “Allah yolunda savaşan atların sıçrattığı tozlar, bir kişinin burnunda, Cehennem ateşinin dumanıyla birleşmez.” Allahü teâlâ da meâlen şöyle buyurdu: “Allah yolunda şehîd olanlara “Ölülerdir” demeyiniz. Hakîkatte onlar diridirler. Fakat siz anlayıp bilemezsiniz.” (Bekara sûresi: 154)
Fudayl bin lyâd (r.aleyh) mektubu gözyaşları içinde okudu. Sonra da; “Ebû Abdurrahmân doğru söylüyor ve bana nasîhat ediyor” buyurdu.
Gazâ arkadaşı Muhammed bin Âyun şöyle anlatır: “Seferde bir gece, Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) istirâhate çekilmişti. Ben de mızrağıma dayanmış oturuyordum. Benim uyuduğumu zannedip kalktı ve fecr vaktine kadar namaz kıldı. Sonra beni namaza kaldırmağa geldi. Uyumadığımı, kendisinin durumunu gördüğümü anlayınca, hayâsından yüzü kızardı. Sefer boyunca böyle devâm etti.”
Hıbbân; “İbn-i Mübârek ile mücâhidler olarak Şam’a varmıştık. Orada halkın ibâdetini, gazâya hazır hâllerini, her gün seriyyelerin (küçük askerî birliklerin) geliş-gidişlerini görünce, İbn-i Mübârek şöyle buyurdu: “Bu güzel hâller ile Rabbimizin huzuruna çıkacağız. Burada Cennet kapılarını açtık” buyurdu.
Sehl Ali bin Abdullah Mervezî, Abdullah bin Mübârek’in derslerine devâm ederdi. Bir gün; “Artık senin dersine gelmeyeceğim. Çünkü, bugün gelirken, senin kızların dama çıkmış, beni çağırıyorlardı. Benim Sehl’im, benim Sehl’im diyorlardı. Bunların terbiyesini vermiyor musun?” dedi. Abdullah bin Mübârek, o gece talebesini toplayıp; “Sehl’in cenâze namazına gidelim” dedi. Gidip, vefât etmiş buldular. “Vefâtını nerden anladın?” dediklerinde; “Benim hiç cariyem yok. O gördükleri Cennet hûrîleri idi. Onu Cennet’e çağırıyorlardı” dedi.
Abdullah bin Mübârek buyurdular ki: Bir ateşperest ile çalışıyorduk. Namaz vakti gelince ondan, namaz kılarken bana zarar vermiyeceğine dâir söz aldım. Bunun üzerine namaz vaktinde rahatça bir namaz kıldım. Sonra ateşperest olan o şahsın ibâdet zamânı gelmişti. Şimdi sıra bende, ben ibâdet ederken, sen de zarar vermiyeceğine dâir söz ver deyince; rahatça ibâdetini yapabileceğini bildirdim.
Fakat ateşperest, ateşe tapmak üzere secdeye varınca, hemen üzerine atıldım. Sözümde durmadım. Şöyle bir ses duydum: “Söz verdiğin zamân ahdini yerine getir!” Bunun üzerine, ona zarar vermeden geri çekildim. Sonra, ateşperest ibâdetini bitirdiğinde bana sordu: “Evvelâ hücûm ettin. Sonra niye vazgeçtin?...” “Ben, Allah’dan başkasına secde ettiğin zamân, dayanamadım, üzerine atıldım. Seni öldürmek istiyordum. Fakat tam o anda; “Söz verdiğin zamân, ahdini yerine getir” diyen bir ses, beni o teşebbüsten alıkoydu” dedim. Bunun üzerine ateşperest; “Rab, senin Rabbindir! Kendi düşmanı için, dostunu bile azarlıyor! İşte huzurunda müslüman oluyorum” diyerek Kelime-i şehâdet getirdi.
Bir gün Abdullah bin Mübârek, Şam’a gitmek üzere sefere çıktı. Giderken, yolda ölmüş bir merkep gördü. Yanı başında ayakta bir fakir de ağlıyordu. Abdullah bin Mübârek ona niye ağladığını sordu. Fakir, cevap olarak; “Ben fakir bir kimseyim ve çoluk-çocuk sâhibiyim. Bunu üçyüz dirheme almıştım. Bundan sonra ne yapacağımı düşünerek ağlıyorum!” dedi. Abdullah bin Mübârek; “Sen bunu sağ iken üçyüz dirheme almıştın. Şimdi ise bunu senden semeri ile beşyüz dirheme alıyorum” deyip, beşyüz dirhemi sayarak eline verdi. O gece fakir, rüyasında mahşeri gördü. Baktı ki, bahçeler, bağlar içerisinde bir merkep! Yularını ve palanını altın ve mercanlarla süslemişler. Yanı başında bir melek, şöyle nidâ ediyordu: “Kim buna binerse ona müjdeler olsun.” Fakir bunu duyunca, meleğin yanına gelip dedi ki: “Bu benim ölen merkebimdir. Bunu bana ver!” “Evet, bu senindir. Fakat ölüsüne sabır etmediğin için, şimdi başkasının oldu. Baksana, yuları üzerinde ne yazıyor?” Fakir yulara bakınca bir de ne görsün; “Bu, Abdullah bin Mübârek hazretlerinin bineğidir” yazılıydı. Sonra fakir, uykudan uyanıp, hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Kendi kendine; “Bana yazıklar olsun, bir hayvanın ölmesine bile sabredemedim” dedi. Hemen beşyüz dirhemi alıp, doğruca Abdullah bin Mübârek hazretlerinin yanına gitti. Parasını geri vermek istedi ve dedi ki: “Ben satıştan vazgeçtim.” “Sen akşam gördüğün rüya üzerine geldin. Ben de vazgeçtim, beşyüz dirhemi de sana hediye ettim” buyurdu.
Bir gün bir âmâ gelip; “Bana duâ buyurun da, Allahü teâlâ gözlerime görme kuvveti versin!” dedi. Bunun üzerine Abdullah bin Mübârek, Allahü teâlâya yalvararak duâ eyledi ve derhâl âmânın gözleri görmeye başladı.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), bir hâtırasını şöyle anlatır: “Şiddetli bir kıtlık ve kuraklık senesi Medîne’ye gittim. Halk ile berâber yağmur duâsına çıktık. Üzerinde âdî ketenden iki elbise bulunan ve birini izâr, diğerini de peştemal olarak kullanan siyâhî bir genç, benim yanı başıma gelerek durdu ve; “Yâ Rabbî! Amellerimizin kötülüğü’, günahlarımızın çokluğu, senin katında yüzlerimizi kararttı. Bizi terbiye etmek için rahmetini bizden kestin. Ey Hilm ü vakar sâhibi olan ve ey kulları kendisinden iyilikten başka bir şey bilmeyen Rabbimiz! Şu anda kullarına rahmetini inzâl etmeni senden dilerim” diye duâ etti. “Bu saatte, bu saatte” derken gökyüzü bulutlandı ve her taraftan yağmur yağmaya başladı. Oradan ayrıldık. Fudayl’ın yanına gittim. Fudayl (r.aleyh); “Ne oluyor, seni mahzun görüyorum?” dedi. Ben hâdiseyi kendisine anlattım ve siyâhî delikanlının bizi geçmiş olduğunu söyleyince, Fudayl, bir âh çekerek bayıldı ve yere düştü.”
Abdullah bin Mübârek hazretlerinin bir kölesi vardı. Bunun için etrâftan kendisine; “Kölen mezar açıp, kefen soyuyor ve bu suretle aldığı paraları sana veriyor” dediler. Abdullah (r.aleyh) buna çok üzüldü. Bir gece onu tâkib etti. Köle, mezarlığa girdi. Bir kabrin üstünü açtı, orada namaza durdu. Biraz daha yaklaşıp dikkatle baktığında, kölesinin üzerinde bir çul, boynunda bir zincir gördü. Secdeye gidip ağladı, sızladı. Onun bu hâlini gören Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), sessizce geri çekildi ve bir köşede ağladı. Köle, sabaha kadar orada ibâdetine devâm etti. Sonra mezardan çıkıp üstünü örttü. Sonra da câmiye sabah namazına koştu. Namazdan sonra; “Ey asıl sâhibim olan Rabbim! Mecâzî efendime para vermem gerekiyor. Muhtaçların sığınağı sensin” diye duâ etti. O zamân kölenin avucuna bir dirhem kondu. Bu hâdiseyi seyreden Abdullah bin Mübârek hazretleri, dayanamayıp onun yanına gitti ve kucaklayıp öptü. “Senin gibi köleye canlar fedâ olsun. Keşke sen efendi, ben de kölen olsam” dedi. Bunun üzerine köle; “İlâhî! Hâlim anlaşıldı. Emânetini al!” dedi. O anda ruhunu teslim etti. Cenâze namazı kılınıp, aynı elbise ile aynı kabre defnedildi.
‘Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) vefâtı yaklaştığı zamân bütün malını fakirlere verdi. Hizmetinde bulunan bir talebesi dedi ki: “Efendim, malûmunuz üç çocuğunuz var. Onlara mîras bırakmayacak mısınız?” Buyurdu ki:
“Onları Allahü teâlâya emânet ediyorum, O, en iyi vekildir. Eğer çocuklarım, sâlih olursa, cenâb-ı Hak, onları hiç ummadıkları yerden rızıklandırır. Yok eğer, fâsık olurlarsa, malımın kötü insanlara kalmasını istemem.”
Vefâtı ânında gözlerini açtı, güldü ve meâlen; “Amel edenler, bu ebedî nimete kavuşmak için çalışsınlar” (Sâffât sûresi: 61) âyet-i kerîmesini okudu.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) vefâtı esnâsında, âzâdlı kölesi olan Nasr’a; “Başımı toprağa koy” dedi. Nasr ağladı. “Niçin ağlıyorsun?” deyince; “Senin iki varlığını, servetini ve şimdi de yoksul olarak ölümünü görüp ağlıyorum” dedi. İbn-i Mübârek; “Ağlama. Zîrâ ben, Allahü teâlâdan zenginler gibi yaşamamı ve yoksullar gibi ölmemi istedim. Sonra sen, bana şehâdeti telkin et ve ben başka bir söz konuşmadıkça da onu tekrar etme” buyurdu.
Hâlid bin Ma’dan’dan rivâyet ettiği hadîs-i şerîfde, sevgili Peygamberimiz; “Şehîdler, Allah’ın emin kıldığı kimselerdir, ister öldürülsünler, isterse yataklarında ölsünler” buyurdu.
Fudayl bin lyâd’ın oğlu Muhammed şöyle dedi: “Abdullah bin Mübârek’i rüyamda gördüm. Ona; “En üstün amel nedir?” dedim. “İçinde bulunduğundur” buyurdu. “Hudud boylarında beklemek ve cihâd mıdır?” dedim. “Evet” buyurdu. “Allahü teâlâ sana ne muâmele yaptı?” dedim. “Beni sonsuz mağfireti ile mağfiret edip, izzet ve ikrâmlarda bulundu” dedi.
Misisli İsmâil ibni İbrâhim anlatır. “Haris bin Atıyye’yi rüyâda görüp ona hâlini sordum; “Rabbim beni mağfiret etti” dedi. “Abdullah bin Mübârek nerededir? dedim. “O, hergün Allahü teâlânın huzuruna çıkanlardandır” dedi!
Nevfel; “Abdullah bin Mübârek’i rüyâda gördüm ve; “Rabbin sana ne muâmele yaptı?” dedim. O da; “Beni mağfiret etti” buyurdu. Süfyân-ı Sevrî’ye ne yaptı?” dedim. “O, şehîdlerin içinde yüksek derecelerdedir” buyurdu.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), edeb ve hikmet sâhibi idi. Hikmetli sözlerinden bâzıları şunlardır:
“Biz çok ilimden ziyâde az da olsa edebe muhtâcız.”
“Âlimler edeb hakkında çok şeyler söylediler. Bize göre edeb, insanın kendini tanımasıdır.”
“Çalışman ve işlerini Allahü teâlâya ısmarlaman, tevekküle mâni değildir. Tevekkül ve tefviz hâli için de kazanmak ibâdettir.”
“Hastalanınca harcamak, vefâtında da kefenini almak için insan, çalışmalı ve bir mikdar mala sâhib olmalıdır.”
“Çalışıp kazanma zahmeti çekmemiş kimsede hayır yoktur.”
Buyurdu ki: “İlmin evveli niyettir. Sonra anlamaktır. Sonra yapmaktır, sonra muhafazadır, sonra yaymaktır.”
“Nefsini bilen Rabbini bilir” hadîs-i şerîfinin sırrına eren, nefsini, sokakta gördüğü köpekten aşağı bilir.”
“Nice küçük amel, niyetle büyür, nice büyük amel de niyetle küçülür.”
“Bana hıyânet edecek hiç bir şeyi kalbime koymadım.”
“Ölümden sonrası için ölmeden önce hazırlık yap.”
“Sükût, doğruluk, vâkar; kişi için en güzel süstür.”
“Allahü teâlâdan korkan kimselerle berâber ol. Bid’at sahipleriyle oturmaktan sakın!”
“Bir kimsenin çoluğu-çocuğu olup, onların ihtiyâcı için çalışsa, geceleri kalkıp üzerleri açık olarak, gördüğü evlâdının üzerlerini yorganları ile örtse, onun bu çeşit işleri gazâ ve cihâddan daha üstündür.”
“Âlimleri hafîfe alanın âhıreti, ümerâyı hafîfe alanların dünyâsı, dostlarını hafîfe alanın mürüvveti yıkılır.”
“Sâlih kimselerden olmadığım hâlde, sâlihleri severim. Kötü kimselerden daha aşağı olduğum hâlde, kötüleri sevmem”
“Eğer gıybet etseydim; anamı, babamı gıybet ederdim. Çünkü sevâblarımın onlara verilmesi daha hayırlı olur.”
Allah için ilme çok ehemmiyet verirdi. Buyurdu ki:
“Müstehâbları yapmakta gevşek davranan, sünnetleri yapamaz. Sünnetleri yapmakta gevşek davranmak, farzların yapılmasını zorlaştırır. Farzlarda gevşek davranan da mârifete, Allahü teâlânın rızâsına kavuşamaz.”
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) birisine; “Allahü teâlâyı murâkabe et” dedi. O kişi; “Bu nasıl olur” dedikte; “Allahü teâlâyı görür gibi ol” buyurdu.
“İnsan nefs, şeytan, münâfık gibi üç düşmanla karşı karşıyadır ve bunlardan kurtulmak çok güçtür.”
Sâlim bin Abdullah’ın naklettiğine göre, ilmin faydası hakkında da şöyle buyurdu:
“Kim ilmi ararsa öğrenir. İlmi öğrenen, günah işlemekten korkar. Günahtan korkan ondan kaçar. Ondan kaçan ise kıyâmet günü hesaptan kurtulur.”
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) çok cömerd olup, misâfiri çok sever, onsuz bir şey yemezdi. Sebebini sorduklarında; “Misâfirle yenen yemekden suâl olunmayacak. Bu sebepten misafirle yemek yemeğe gayret ediyorum” buyururdu.
Onun ikrâmlarını gören yakınları; “Mal azaldı. Şu misafirleri biraz azaltsanız” dediklerinde; “Mal azaldıysa, ömür de azaldı” buyurdu.
Buyurdu ki: “Şüpheli bir kuruşu geri vermeyi, binlerce lira sadaka dağıtmaktan daha fazla severim.”
“Din kardeşimin bir ihtiyâcını görmem, bir sene nâfile ibâdet etmemden daha önemlidir.”
Abdullah bin Mübârek’e (r.aleyh); “İnsanların en alçağı kimdir?” diye sorulunca; “Din kisvesi altında dünyâ menfaati sağlayandır” buyurdu.
“Okumadan yüksek derece isteyene şaşarım.”
Abdullah bin Mübârek’in, Zeyd bin Eslem’den rivâyet ettiği hadîs-i şerîfde; “Bir müslümanın hayırlı bir sözü öğrenip öğretmesi ve onunla amel etmesi, bir senelik (nâfile) ibâdetinden hayırlıdır.” buyruldu.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) buyurdu ki: “İmâm-ı a’zam Ebû Hanîfe; âlim, âbid, zâhid, Allah’dan çok korkan ve O’nun rızâsını dileyen bir zât olup, çoğu kere, gece namazı kılardı.” Yine İbn-i Mübârek hazretlerinin yanında İmâm-ı a’zam hazretlerinden söz açıldığında şöyle buyurdu: “Bütün varlığıyla dünyâ, kendisine arzedildiği hâlde, ondan kaçan bir zâtın aleyhinde nasıl konuşuyorsunuz?”
Abdullah bin Mübârek hazretleri, sadakalarını öncelikle âlimlerin fakirlerine tahsis ederdi. Kendisine, niçin böyle yaptığı soruldukta; “Ben, peygamberlikten sonra ilimden daha üstün bir rütbe olduğunu zannetmiyorum. Âlimlerden biri, bir ihtiyaçla karşılaşınca, onun ile meşgul olur da okuyamaz. Onun ihtiyâcını te’min edip, okumasını sağlamak daha makbuldür” buyurdu.
İnsanlar arasına karışmayıp uzak durmasının sebebi soruldukta; “Kalabalıklara karışıp da ne yapayım? Onlar birbirlerini gıybet etmekten başka ne yapıyorlar? Biz de hadîs-i şerîf okuyarak ve okutarak Resûlullah ve O’nun mübârek arkadaşları ile berâber oluyoruz” buyurdu.
“İlimde cimrilik yapan kişiye Allahü teâlâ üç belâ verir; “Ya ölür, ilmi gider. Yâhud unutur veya kendine ilmi unutturacak kimse ile dostluk kurar, öylece ilmi gider.”
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) çok soğuk bir kış günü Nişâbur pazarında giderken, sırtında sâdece bir gömlek bulunduğu için üşümekten titreyen bir köleye rastladı. Ona; “Efendine söylesen de sana bir palto alsa olmaz mı?” dedi, Köle; “Efendime ne söyliyebilirim ki, o hâlimi görüyor ve biliyor” deyince, Abdullah bin Mübârek hazretleri feryâd edip yere düştü. Kendine geldiğinde; “Sabrı ve kanâati bu köleden öğreniniz” buyurdu.
Abdullah bin Mübârek’e (r.aleyh); “İnsandaki en üstün haslet hangisidir?” diye sorulunca; “Kâmil akıl” buyurdu. “Eğer o yoksa” dediler. “Güzel edebdir” buyurdu. “O da yoksa” dediler. “Kendisiyle istişâre edilecek şefkatli bir kardeş” buyurdu. “O da yoksa” dediler. “Devâmlı sükût” buyurdu. “O da bulunmazsa” dediklerinde, “Ölmek” buyurdu.
“Şöhretten (elle gösterilmekten) sakının.”
“Şu dört cümle, dörtbin hadîs-i şerîften seçilmiştir; kadına güvenme, mala aldanma, mideni fazlaca doldurma, işine yarıyacak kadar ilim öğren.”
“Bir âlimin sakınması gereken en önemli husus; Allahü teâlânın haram kıldığı şeylerden uzak durması ve dünyâya gönül bağlamamasıdır.”
“Dünyâ sevgisi ve günahlar, kalbi istilâ ettiklerinde, o kalpten nasıl hayır beklenir.”
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) buyurdu ki: “Allahü teâlâya isyân ederken, O’nu sevdiğini açıklarsın. Bu ise kıyasta acâibdir. Eğer sevgin doğru olsaydı, O’na itâat ederdin; çünkü seven, sevdiğine itâat eder.”
Abdullah bin Mübârek’in (r.aleyh) bir oğlu vefât etti. Mecûsînin biri onu şöyle tâziye etti: “Aklı başında olana yakışan, bu gibi hâdiselerde, câhilin beş gün sonra yapacağını hemen yapmaktır.” Yâni câhil bağırır, çağırır, beş gün sonra susar. Aklı başında olan ise, mukadderâta boyun eğerek hemen bu günden susar ve sabreder” demek istedi.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh) buyurdu ki: “Gece karanlığı bastığı zamân, Allahü teâlânın sevgili kulları rükû ederler. Çünkü korku, uykularını kaçırmıştır. Kendilerini emniyette hisseden gâfiller ise, dünyâda gaflet uykusuna dalmış, bu fırsatı kaçırmışlardır.”
Abdullah bin Mübârek hazretlerine; “Güzel ahlâkı, bir cümlede hülâsa eder misin?” dediklerinde; “Kızmamaktır” buyurdu.
Abdullah bin Mübârek (r.aleyh), Selmân-ı Fârisî’nin (r.anh) Ebü’d-Derdâ hazretlerine şöyle bir mektup yazdığını haber verdi: “Kardeşim! Muhakkak ki, nefsinin arzu ettiği şeyleri terk etmekle istediğin şeye kavuşabilirsin. İyi görmediğin şeylere sabretmekle arzuna kavuşabilirsin. Sözün zikir, sükûtun tefekkür, bakışın ibret olsun. Dünyâ, geçici, nimetleri, güzellikleri değişici, aldatıcıdır. Ona aldanma. Evin, mescidin olsun. Selâm ederim.” Bunun üzerine Ebü’d-Derdâ da (r.aleyh) şu cevâbı yazdı: “Sana selâm ederim. Sonra Allahü teâlâdan korkmayı (takvâyı); hastalanmadan önce sıhhatin, ihtiyarlıktan önce gençliğin, meşgûliyetten önce boş vaktin, ölümden önce hayâtın kıymetini bilmeni tavsiye ederim. Âhıreti unutma. Orada Cennet ve Cehennem’den başka yer yoktur.”
Eserleri: Abdullah bin Mübârek’in (r.aleyh) eserleri çoktur. Bunlardan bâzıları şunlardır: 1- Kitâb-üz-Zühd ver-Rekâik, 2- Kitâb-ül-Cihâd. “Keşf-üz-Zünûn”da bu ikisinin, onun ilk telif eserleri olduğu zikredilmektedir. 3- Kitâb-ül-Birr ves-sıla, 4- Müsned-i Abdullah.
Abdullah bin Mübârek’in (r.aleyh) “Kitâb-ül-Cihâd”ındaki hadîs-i şerîflerden bâzıları şunlardır:
“Muhakkak Allah yolunda cihâd eden, namaz kılan, oruç tutan; Allahü teâlâya karşı huşû sâhibi, rükû ve secde eden kimse gibidir.”
“Cennet’e giren kimse; dünyâda olan her şey kendisinin olsa bile, dünyâya geri dönmeyi istemez. Ancak şehîdler müstesna. Çünkü onlar, on defâ geri dönmeyi temenni ederler.”
Ebü Hüreyre’den rivâyet ettiği hadîs-i şerîfde, Peygamberimiz buyurdular ki: “Bana Cennet’e girenlerin ve Cehennem’e girenlerin ilk üçü arz olundu. Cennet’e giren ilk üç kişi; 1- Şehîd, 2- Rabbine ibâdeti güzel yapan, efendisine de itâat eden bir köle, 3- Âilesi çok olan, buna rağmen kötü iş ve sözden uzak duran namuslu bir adam. Cehennem’e giren ilk üçe gelince; 1- Zâlim sultan, 2- Malı olup, zekâtını vermeyen zengin, 3- Allahü teâlâya isyân eden fakir.”
“Farz namazlar mîzân gibidir. Kim ki, namazı âdabına riâyet ederek hakkıyla kılarsa, mükâfatını da bol alır.”
“Er-Rekâik”deki hadîs-i şerîflerde şöyle buyruldu:
“Kim ki akşam ile yatsı arasında namaz kılarsa, işte o Evvâbin namazıdır.”
“Kim ki, sadakayı güzelleştirir, helâlinden, gönlü coşarak, güler yüz, tatlı sözle verir ve vermekte acele ederse, Allahü teâlâ da onun vereselerini güzelleştirir, evlâdını âfetten muhafaza eder.”
“Sadaka, yetmiş şerrin kapısını kapatır.”
“Abdestli olarak uyuyan kişinin rûhu arşa yükselir.”
“Allah her şeyden daha büyük, daha üstün ve daha nezîhdir. Yâni daha çoğunu da verir.”
“Din kardeşine eziyet verecek sert bakış ile bakmak, mü’mine helâl olmaz.”
“Yüzüne karşı medhettiğin (din) kardeşinin boğazına, kızgın usturayı çekmiş gibi olursun.”
“Bir şey murâd ettiğin zamân, sonunu düşün. Dîne muvâfık ise hemen yap, uygun değilse, hemen vazgeç.”
Resûl-i ekrem buyurdu ki: “Bir takım Kur’ân-ı kerîm okuyucular gelecek ki, okudukları Kur’ân, hançerelerinden aşağı geçmeyecektir. Onlar; “Biz Kur’ân-ı kerîmi okuyoruz, var mı bizim gibi okuyan? Var mı bizim gibi bilen?” diyeceklerdir. Onlar, Cehennem’in yakacaklarıdır.”
“Kul, işlediği günah sebebiyle Cennet’e girer” buyurdu. “Bu nasıl olur?” diye soranlara; “Çünkü, işlediği günaha pişmân olur ve dâima ondan uzak kalmağa dikkat eder de bu sayede Cennet’e girer” diye cevap verdi.

FAKİRE YARDIM VE KABÛL OLAN HAC!
Abdullah bin Mübârek, bir sene hacca gitmişti. Hacdan sonra rüyâsında gökten inen iki melekten birinin diğerine; “Bu sene kaç kişi hacca geldi?” dediğini duydu. Öbür melek; “Altıyüzbin kişi” dedi. “Peki kaç kişinin haccı kabûl edildi?” O da; “Bunlardan hiç birinin haccı kabûl edilmedi” diye cevap verdi. Abdullah bin Mübârek buyurdu ki: “Bunu işitince üzerime büyük bir sıkıntı çöktü. Dedim ki: “Bunca insan, bunca zahmet ve meşakkate katlanıp dünyânın her tarafından hacca geldiler. Çöller ve diğer zor şartlarda büyük sıkıntılara katlandılar. Bütün bu emekler boşa mı gidecek?” Bunun üzerine o melek şöyle dedi; “Şam’da ayakkabı tamir eden Ali bin Muvaffak adında birisi vardır. O, hacca gitmeye niyet etmişti, fakat gidemedi. Lâkin haccı kabûl edildi. Altıyüzbin hacıyı ona bağışladılar. Dolayısıyla hepsinin haccı kabûl edildi.” Bunu işitince uykudan uyandım ve; “Gidip o zâtı ziyâret etmeliyim” dedim. Arkadaşlarımdan ayrılıp, Şam kâfilesine katıldım, Şam’a gidince, o zâtın evini araştırıp buldum. Kapıyı çaldım. Bir kimse kapıya çıktı. Adını sordum. “Ali bin Muvaffak” dedi. İsmimi sordu. “Abdullah bin Mübârek” deyince, feryâd edip kendinden geçti. Kendine gelince, gördüğüm rüyâyı kendisine anlattım. Haccının kabûl edildiğini ve kendi haccı ile berâber altıyüzbin kişinin haclarının da kabûl edildiğini haber vererek; “Bana nasıl hayırlı bir amel işlediğini anlat” dedim. O da şöyle anlattı: “Ben ayakkabı tâmircisiyim. Otuz seneden beri hacca gitmeyi arzu eder dururdum. Bu işimden, otuz senede üçyüz dirhem gümüş biriktirdim. Bu sene hacca gidecektim. Hanımım hamileydi, Komşumun evinden burnuna yemek kokusu geldi. Hanımım komşudan yemek istememi söyledi. Gidip, hanımımın arzusunu söyledim. Komşum ağlayarak şöyle dedi: “Ey Ali bin Muvaffak, bizim bu yemeğimiz size helâl değildir. Çünkü üç gündür, çocuklarım bir şey yememişlerdir. Bütün Şam şehrinde hiç bir iş bulamadım. Kimse bana iş vermedi. Ölü bir hayvan gördüm. Zarûret mikdârınca ondan bir parça kesip getirdim. Çocuklara yemek pişiriyorum. Size helâl olmaz” dedi. Bunu duyunca içime bir acı düştü. Hac için biriktirdiğim gümüşleri getirip verdim ve; “Bunu çocuklarına nafaka yap, haccımız bu olsun” dedim. Abdullah bin Mübârek bunun üzerine; “Allahü teâlâ, doğru rüyâ gösterdi” buyurdu.

 1) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; cild-2, sh. 97
 2) Hilyet-ül-evliyâ; cild-8, sh. 162
 3) Tabakât-ül-Kübrâ (Şa’rânî); cild-1, sh. 59
 4) Târih-i Bağdat; cild-10, sh. 153
 5) Câmiu-Kerâmât-il-evliyâ; cild-2, sh. 104
 6) Tezkiret-ül-evliyâ; sh. 246
 7) Vefeyât-ül-a’yân; cild-3, sh. 32
 8) Şezerât üz-zeheb; cild-1, sh. 295
 9) Tezkiret-ül-huffâz; cild-1, sh. 274
10) El-Meârif
11) Tehzîb-üt-tehzîb; cild-5, sh. 382
12) Nesâim-ul mehabbe; sh. 15
13) İslâm Meşhûrları Ansiklopedisi; cild-1, sh. 140
14) Keşf-ül-mahcûb
15) Kitâb-ül-cihâd
16) Rehber Ansiklopedisi; cild-1, sh. 14
17) El-Meârif (Türkçe); sh. 359
18) Risâle-i Kuşeyriyye
19) Nefehât-ül-üns