Abdulvâdiler
1235-1550 (H.633-957) seneleri arasında Cezâyir’de hüküm süren bir berberî devleti.
Merkezi Tlimsan idi. Abdulvâdilere, başlarında bulunan hânedânlara Benî Zeyyân denildiği için Zeyyânîler de denilmektedir.
Benî Abdülvâd, Büyük Zenâte berberî kabîlesinden idi. Uzun süre göçebe olarak yaşadılar. Arvas civârındaki yerlerini bedevîlere bırakarak, Cezâyir’in Oran bölgesinde bulunan yüksek yaylaya göç ettiler. Cezâyir, onikinci asrın başlarında Muvahhidler tarafından ele geçirildi. Muvahhidlerin sâdık bir muttefîki olan Abdulvâdiler, bu devletin zayıflamasıyla itâatten vazgeçtiler. Benî Abdulvâd’ın reîsi olan Yağmurasan bin Zeyyad, 1235 (H.633) senesinde Abdulvâdiler Devleti’ni kurdu.
Yağmurasan, başarılı bir idâreci idi. Kendi kabîlesini belirli aralarla, gölden getirerek Oran eyâletinin ovalarına yerleştirdi. Böylelikle kuvvetli bir devletin hükümdârı durumuna geldi. Muvahhidler devletinin veliahtlarından olan Sa’îd, devleti yeniden canlandırmak için ordunun başına geçti. Tlimsan’ı kuşatmaya giderken, Yağmurasan ile yaptığı savaşta öldürüldü. Yağmurasan, Muvahhidlerin yıkılmasından sonra Merinîler ile karşı karşıya kaldı. İki kabîle arasında, eskiden beri süre gelen an’anevî bir düşmanlık vardı. Bu durum, iki kabîlenin de devlet kurmasıyla had safhaya ulaştı. Yağmurasan, Merinîlere karşı Gırnata sultanı ve Kastilya kralı Onuncu Alfonso ile üçlü bir andlaşma imzaladı. Yağmurasan, kırksekiz yıl süren hükümdârlığının sonunda, Merimlere karşı yalnız savunma ve uygun zamânlarda da Hafsi topraklarında ilerlemeyi oğluna vasiyet ederek 1283 (H.682) târihinde vefât etti.
Yağmurasan’ın ölümü üzerine, Abdülvâdiler Devleti’nin başına oğlu Ebû Sa’îd Osman geçti. Ebû Said Osman’ın hükümdârlığı sırasında, Merinîler Tlimsan’ı kuşattılar. Bu kuşatma sekiz yıl üç ay sürdü. Bu kuşatma sırasında Ebû Sa’id Osman vefât etti ve yerine Ebû Zeyyân Birinci Muhammed geçti. Ebû Zeyyân, Merinîlere karşı Tlimsan’ı çok iyi savunarak, şehrin onların eline geçmesine engel oldu.
Abdülvâdiler, Ebû Zeyyân’ın yerine geçen Birinci Ebû Hemmû Mûsâ bin Osman zamânında doğuya doğru genişlediler. Birinci Ebû Hemmû’nun yerine geçen Birinci Taşûfîn zamânında Merinîler, tekrar Tlimsan’a saldırdılar. İki sene süren kuşatma sonunda Tlimsan’ı zaptettiler. Abdulvâdîler, Tlimsan’ı kaybettikten sonra Merinîlerin idâresi altına girdiler. İki sefer bağımsızlıklarını elde ettilerse de tekrar Merinîlerin yönetimi altına girdiler. Onbeşinci asrın başlarından sonra Abdulvâdîler iktidar olamadılar. Merinîler, kendi seçtikleri ve kendilerine bağlı kişileri Abdulvâdîlere hükümdâr tâyin ettiler. Son Abdulvâdî emirleri, Oran bölgesinde bulunan İspanyolların idâresi altına girdi.
Oruç Reis ve Hızır Reis (Barbaros Hayreddîn Paşa), 1516 (H.922) senesinde Cezâyir’i ve 1517 senesinde de Tlimsan’ı zaptederek ele geçirdi. Abdulvâdî emîri Üçüncü Ebû Hemmû, İspanyollara sığındı. İspanyollardan yardım alan Ebû Hemmû, Tlimsan’ı geri almak için şehri kuşattı. Oruç Reis komutasındaki Türkler, şehri yedi ay müdâfaa ettiler. Kuşatmayı yarma hareketi sırasında Oruç Reis şehîd oldu. Böylece Abdulvâdîler, Tlimsan’ı tekrar ele geçirdiler.
İspanyollar, Türkleri Cezâyir topraklarından çıkarmak istediler ise de başarılı olamadılar. Abdulvâdî emîri Üçüncü Ebû Hemmû, Cezâyir’e saldırdı. Hızır Bey tarafından mağlûb edildi. Ebû Hemmû, savaş meydanından kaçtı. Hızır Reis bir süre sonra Abdulvâdîlerin taht kavgalarından yararlanarak Ebû Muhammed İkinci Abdullah’ı hükümdâr yaptı. Ebû Muhammed İkinci Abdullah, her yıl ödediği vergiyi vermeyip adına hutbe okutunca, Hızır Bey 1550 (H.957) senesinde Tlimsan’ı kuşatarak ele geçirdi ve Abdulvâdî Devleti’ne son verdi.
Abdulvâdîler, çok zengin olmamalarına rağmen başkentleri Tlimsan’da câmiler, mektepler ve muhteşem saraylar yaptırdılar. Tlimsan onlar zamânında önemli bir merkez haline geldi.
1) Düvel-i İslâmiyye; sh. 57