İnsan cemiyetinin temel nüvesi. Bir binanın sağlamlığı ve dayanıklılığı, temelinin sağlam olmasına bağlı olduğu gibi, milletlerin sağlıklı ve huzurlu olması da âilenin sağlam ve mazbut olmasına bağlıdır. Toplumun temeli olan âilede karşılıklı hak ve vazifelere dikkat edilmezse, cemiyette insanların huzuru kaçar ve nesiller bozulur. Bunun neticesinde cemiyet yıkılarak çöker. Bunun içindir ki, Allahü teâlâ gönderdiği bütün kitaplarında, âile müessesesinin korunması için nikâhı helâl, zinâyı haram kılmıştır.
Âile ilk insan ve ilk peygamber Âdem aleyhisselâmdan günümüze kadar bütün toplumların temeli olmuştur. İnsanlık târihinde ilk âileyi hazret-i Âdem’le, Hazret-i Havva ve evlâdları meydana getirdiler. O zaman Âdem aleyhisselâma, ayrı batından olan oğullarıyla kızlarının birbirleriyle nikâhlanması ve bu suretle hem neslinin devam etmesi, hem de âile müessesesinin muhafaza edilmesi emredilmişti.
Kadın ve erkeğin toplumun temeli olan âileyi meydana getirmeleri, nikâh ile meşrûiyet kazanır. İnsanları hak yola davet eden bütün peygamberler; nikâhın âile kurmada esâsı teşkil ettiğini, zinanın haram kılındığını ve kadının, âilenin temel unsurlarından olduğunu bildirdiler. Ancak peygamberlerin dâvetine kulaklarını tıkayan azgın insanlar ve peygamberlerin zamanlarından uzaklaşan kavimler, kendi istek ve arzularına göre, âile müessesesini yıkmağa ve kadını, âilenin temel unsuru olmaktan çıkarmağa çalıştılar.
Târihte yaşamış değişik milletler, değişik âile tiplerine ve anlayışına sahip olmuşlardır. Eski Hind’de kadın; evlenme, mîras ve diğer muamelelerde hiç bir hakka sahip olmayıp, sâdece bir zevk vâsıtası olarak görülüyor, hattâ kutsal kitab olarak kabul edilen Vedalarda, kasırgadan, ölümden, zehirden ve yılandan daha kötü bir mahlûk olarak tasvir ediliyordu. Budizm’in kurucusu olan Buda, önceleri kadını, dînine kabul etmiyordu. Kadının bu derece aşağı bir varlık olarak kabul edildiği Hind toplumunda belli ve sistemli bir âileden bahsetmek mümkün değildi.
İsrâiloğullarında da hak ettiği değer verilmeyen kadın, babasının evinde iken bile hizmetçi gibiydi. Baba onu bir mal gibi satabilirdi. Boşama hakkı, keyfî ve sınırsız olarak erkeğe aitti. Kızlar, Babalarının mirasından, ancak başka vâris olmadığı takdirde hak alabilirlerdi.
Eski Mısır’da, âilede babanın sözü geçerli olup, kadın da önemli yer tutmaktaydı. Babanın ölümünden sonra oğulları, onun dînî vazîfelerinin, hak ve yetkilerinin mîrâsçısıydı. Kısaca âile, toplumun temeli sayılıyordu.
Bâbillilerde ve Sümerlerde bir tek erkeğin bir kadınla evlenmesi esâsına dayanan bir âile düzeni vardı. Baba, âilenin bütün fertleri üzerinde geniş bir hak ve yetkiye sahipti. Âilenin bütün fertleri, baba için çalışırdı. Oğullar evlenseler dahî, baba ölünceye kadar baba evinde kalırlardı.
Komünizmin temelini teşkil eden fikirlerin yaygın olduğu eski İran’daki Sâsânî devletinde, âile müessesesi kabul edilmiyor, kız kardeşle ve kendi kızıyla evlenmek caiz görülüyor; hattâ teşvik ediliyordu. Kız kardeş ve annelerin bir değeri yoktu.
Eski Yunan’da, Genos adı verilen geniş bir âile tipi hâkimdi. Erkek çocuklar âilenin imtiyazlı ferdi oldukları hâlde, kadın ve kızlar hiç bir hakka sâhib değillerdi. Evlenmekten maksad; erkek çocuğa sâhib olmak ve şehvetleri tatmin etmekti. Yunan filozofu olan Eflâtun; “Kadın, elden ele orta malı olarak gezmeli” derken, Aristo; “Kadın, yaratılışta yarı kalmış bir erkektir” diyordu.
Çinlilerde kadın, insan sayılmadığından ad konulmazdı. İngiltere’de de kadın, erkekler tarafından alınıp satılan bir mal olarak kabul edilirdi. İlk günahın işlenmesine sebeb kabul edilen ve böylece insanlığın felâketini hazırlayanın kadın olduğuna inanan hıristiyanlar, kadına şeytan nazarıyla bakarlardı. Murdar bir varlık olarak kabul edildiği için İncil’e el süremezdi.
Eski Türklerde de âile, toplumun temeli olarak kabul edilip, erkek hâkim olmakla birlikte, kadının önemi büyüktü. Mal ve mülk sahibi olurdu.
Arabistan yarımadasında da âile, toplumun temeli olarak kabul edilmekle birlikte, kadın bir nevî tatmin vâsıtası olarak kabul edilirdi. Evlenme, âile kurma, boşanma ve mîras hakkından mahrumdu. Kadın bir ticâret metâı gibi alınır satılır, kız çocukları âile için yük ve zillet olarak kabul edildiği için, diri diri toprağa gömülürdü.
Hülâsa; târih boyunca milletlerin, ekonomik durum ve iklimin te’sirine göre çeşitli âile tipleri meydana gelmiştir. Toplumlara göre az çok farklılıklar göstererek devam eden âile, toplumun temeli olarak kabul edilmiştir. Fakat âilenin asıl fertlerinden olan kadın ise, bâzı istisnalar hâricinde, toplumda lâyık olduğu mevkii bulamamıştır.
En son ve en mükemmel din olan İslâmiyet; toplumun huzuru ve insan neslinin devamı için âilenin temel olduğunu bildirmiş, bu sebeble nikâhı helâl kılarak, zinayı yasaklamış ve haram saymıştır. Kadını ise en yüksek dereceye çıkarmıştır. İslâmiyetin kadına verdiği kıymeti hiç bir din hiç bir düşünce vermemiştir.
İnsan neslinin sağlıklı bir şekilde devam etmesi ve toplumun temeli olan âilenin sağlam olmasını emreden Allahü teâlâ, Nûr sûresi 32. âyetinde meâlen; “İçinizden bekâr ve dul olan erkek ve kadınları, kölelerinizden ve câriyelerinizden, nikâha sâlih olanları evlendiriniz. Eğer fakir iseler Allahü teâlâ onları (evlenmeleri sayesinde) fazl u keremiyle zengin yapar. Allahü teâlânın lütfü boldur. O her şeyi hakkıyla bilendir” buyurdu.
Sevgili peygamberimiz Muhammed aleyhisselâm da hadîs-i şerîflerinde; “Nikâh yapmak benim sünnetimdir. Sünnetimi yapmayan kimse benden değildir” ve “Ey gençler zümresi! Kim içinizden evlenmeğe muktedir ise evlensin. Çünkü gözü haramdan en çok saklayan, ırzı en sağlam muhafaza eden budur” ve “Muhabbetli ve doğuran kadınlarla evlenin. Çünkü ben kıyamet günü sizin çokluğunuzla iftihar ederim” buyurmak suretiyle evlenmeyi, toplumun temeli olan âile kurmayı ve insan neslinin sağlıklı bir şekilde devamını emr buyurmuştur.
İslâm dîni, kadının erkeğe, erkeğin kadına ve çocuklarına ve çocukların anasına, babasına karşı olan güzel vazifelerini, haklarını bildirmiştir. Hadîs-i şerîflerde; “Îmânı en olgun olanınız, ahlâkı en güzel olanınızdır” ve “En iyiniz, evinizde kadınlarına karşı iyi olanınızdır.” buyruldu. Peygamber efendimizin sallallahü aleyhi ve sellem, hicretin onuncu yılındaki vedâ haccındaki hutbesinde; “Kadınlarınıza eziyet etmeyiniz! Onlar, Allahü teâlânın sizlere emânetidir. Onlara yumuşak olunuz, iyilik ediniz” buyurmuştur.
İslâm dîni, âilede işlerin daha düzenli yürümesi, hak ve vazifelerin taksimi için erkeği hâkim kılmıştır. Nisa sûresi 34. âyetinde meâlen; “Erkekler, kadınları terbiye edici ve onlara iş vericidir. Allahü teâlâ erkekleri kadınlardan üstün yaratmıştır” buyuruldu. İslâmiyetin erkekleri kadınlardan üstün tutmasında bir çok sebeb ve hikmetler vardır. Bu üstünlük âile hayâtının düzgün olması için de lâzımdır. “Âile içinde kadın ile erkeğin hakkı eşit olmalı. Hayat müşterektir” sözü yanlış ve kıymetsizdir. Enbiyâ sûresi 22. âyetinde meâlen; “Allah’dan başka bir ilâh, bir tanrı daha bulunsaydı, âlemdeki nizâm bozulur, karmakarışık olurdu.” buyuruldu. Bu âyet-i kerîmedeki kuvvetli mantığa dayanarak düşünenlere göre, âile içinde derece derece herkesin ayrı bir hakkı ve değeri, şerefi lâzımdır ve âile arasında bir baş bulunmasına zaruret vardır. Millete bütün hakların verildiği bildirilen Cumhuriyet idaresinde bile, bir devlet başkanı yâni Cumhurbaşkanı vardır. Demek ki, devlet idaresinde olduğu gibi, her toplulukta ve bir topluluk olan âile hayâtında son sözün herhalde bir yere bağlanması lâzımdır. Dikkat edilirse, âilede müslüman erkekleri, kadınlarından daha çok vazife görmekle mükelleftirler. Çünkü para kazanmak, evin ihtiyaçlarını te’min etmek erkeğin omuzlarındadır. 
“Hayat müşterektir” diyerek bu ağır yükü kadınlara da yüklemeğe kalkışmak, işin içinde başka kötü niyet yoksa “Başınızın çâresine bakınız” diyerek erkeklerin kadınları himayelerinden silkip atması demek olup, kadınların zararına bir düşüncedir. “Hayat müşterektir” sözü ile, erkeklerin yüklendiği kazanma yüküne ortak olacakları işleri, evin içinde de yapabilirler. Ev işleri, çocukların bakımı para ile başkalarına yaptırılacak olursa büyük bir yekün tutacaktır. Âile bütçesine katkı düşüncesiyle dışarıda çalışan kadınların kazandıkları para, kendi özel masrafları ile birlikte hizmetçinin ücretini bile karşılayamıyacak, geçim yükü yine yalnız erkeğin sırtında kalacaktır. Bu suretle dışarıda çalışan kadın da günün bütün yorgunluğunu üzerine alarak evine döner. Anne şefkatinden uzak, sıcak bir âile yuvasına hasret kalan çocuklar da huzursuz ve problemli olarak yetişecektir. Evinden uzak olan anne ve babadan, şefkat ve merhametten uzak kalan çocuklardan meydana gelen âileden huzur beklemek de, bulutsuz havadan yağmur beklemeye benzer.
İbrâhim Hakkı hazretleri Mârifetnâme adlı eserinde özetle şöyle buyurmaktadır: “Huzurlu ve mes’ûd bir âilenin kurulabilmesi için, âile fertlerinin birbirlerine karşı vazifeleri vardır. Âilede erkek, zevcesine karşı, her zaman güzel huylu olmalı, yumuşak davranmalıdır. Çünkü Peygamber efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem; “Müslümanların en iyisi, en faydalısı, zevcesine karşı iyi ve faydalı olandır” buyurdu. Erkek, zevcesinin hâlini hatırını sorup, üzüntülü görürse onu teselli etmeli, sevineceği güzel şeyler anlatmalıdır. Yapamıyacağı şeyleri bile söz vererek, gönlünü almalıdır. Çocukları terbiyede ona yardım etmelidir. Memlekette âdet olan elbisenin, çamaşırın en kıymetlisini giydirmelidir. İyi şeyler yedirmeli, ona; geniş, kullanışlı, sıhhî ve İslâm hanımına yakışan elbise ve nefis yiyecekler te’min etmeyi kendisine borç bilmelidir. Yemeği yalnız yememeli, çoluk-çocukla yemelidir. Hanımını döğmemelidir. Çünkü Peygamber efendimiz bir hadîs-i şerîflerinde buyurdu ki: “Bir erkek zevcesini döğerse, kıyamette ben onun davacısı olurum.”
Bâzı kimseler Nîsâ sûresi otuzüçüncü âyetinde kadınların döğülmesi emr olunuyor diyorlar. Hâlbuki, bu âyet-i kerîmede meâlen, “Erkekler kadınlar üzerine hâkimdirler. Çünkü, Allahü teâlâ bâzı kullarını bâzısından üstün yaratmıştır. Hem de erkekler, kendi mallarını onlar için harc ederler. Kadınların iyileri, Allahü teâlâya itâat eder ve zevclerinin haklarını gözetirler. Zevcleri hazır olmadıkları zaman, onların namuslarını ve mallarını Allah’ın yardımı ile korurlar. Hıyânet etmesinden korktuğunuz kadınlara zevc haklarını öğretin ve tatlı sözlerle nasîhat edin. Onları yatağınızdan ayırın. Yine uslanmaz iseler hafif döğün. Uslanırlarsa onları üzecek şey yapmayın” buyurulmaktadır. Görülüyor ki, mala ve namusa hıyânet etmeyen kadınları değil döğmek, onları ne sûretle olursa olsun, üzmek bile caiz değildir. Hâin olanları da yumruksuz açık el ile veya düğümsüz açık mendil ile hafif vurarak ıslah etmeğe izin verilmiştir. Namusa ve mala hıyanet edenlere her hükûmet ve her kânun ağır ceza vermektedir. İslâmiyet kadınlara çok kıymet verdiği, çok acıdığı için hâin olanlarını kânun pençesine düşürmeden önce, hafif vurmakla ıslâh edilmelerinin de tecrübe olunmasını emretmektedir.
Erkek hanımına, Allahü teâlânın emirlerini yapmak hususunda olan kusuru için bir günden çok dargın durmamalı, onun huysuzluklarını yumuşak karşılamalıdır. Zevcesinin ahlâkında bir değişiklik görürse, kabahati kendinde bulup, “Ben iyi olsaydım o böyle olmazdı” diye düşünmelidir. Zevcesinin iyiliği çoğalıp, her işi seve seve yapınca, ona duâ etmeli ve Allahü teâlâya şükr etmelidir. Bakkal, kasab, çarşı, pazar işlerini asla ona bırakmamalı, evin idaresinde onun fikrini sormalı, dışarıdaki büyük işleri söyleyerek onu üzmemelidir. Zevcesinin bilmeyerek yaptığı hareketleri için dâima uyanık bulunmalı, onun günah olmayan kusurlarını görmemezlikten gelmelidir. Günah iş ve sözden vazgeçmesini ve namaza, oruca ve gusl abdesti almağa devam etmesini tatlı ve yumuşak sözlerle nasîhat etmelidir. Zevcesinin ayblarını, sırlarını herkesten gizlemelidir. Ona latîfe, şaka yapmalıdır.
Zevcesine Kur’ân-ı kerîm okumasını, farzlardan, haramlardan, ona lâzım olanları öğretmelidir. Zevcesi namaz kılıyor ve kendisine itâat ediyorsa ve yabancı erkeklere açık, saçık görünmüyorsa; memnun olup, Allahü teâlâya şükr etmelidir. Ona gamını, kederini, düşmanlarını ve borçlarını söylememelidir. Ona yanında ve olmadığı zamanlarda hep hayır duâ etmeli, fena duâ etmemelidir. Zevcesini boşamamalıdır. Allahü teâlâ bütün mubahlar içinde yalnız talak vermeği (boşamayı) sevmez.
Âilede erkeğin kadına karşı vazifeleri olduğu gibi, kadının da erkeğine karşı vazifeleri vardır. Kadın kocasına karşı saygılı ve güler yüzlü olmalıdır. Eve geldiği zaman onu karşılayıp hâlini hatırını sormalıdır. Her emrinde ve işinde kocasına itâat etmelidir. Ondan izinsiz olarak bir yere gitmemelidir. Kocasının haram ve günah olmayan her emrine itâat etmeli, isteklerini yerine getirmelidir. Ramazan orucu hâricinde kocasından izinsiz olarak oruç tutmamalıdır. Güzelliği, malı ve zenğinliğiyle kocasına öğünmemelidir. Giyinme ve yeme işlerinde kocasına üzüntü vermemeli, onun gücü yetmiyeceği şeyleri istememelidir. Sesini kocasının sesinden yüksek çıkarmamalı, eziyet edip, canından, hayâtından usandırmamalıdır. Kocasının yanında ve arkasında ona duâ etmeli, onu övmemelidir. Kocası için mübah olan şeylerle süslenmeli, namusunu ve malını gece-gündüz korumalıdır. Yâni kendisi nâmahrem olan erkeklere görünmemeli, efendisinden izinsiz evine kimseyi almamalı ve hiç kimseye onun malından bir şey vermemelidir.
 
Karı ve kocanın çocuklarına karşı vazifeleri ise; anne ve baba, çocuklarının doğumuna sevinmelidir. Kız veya erkek ayırmamalı hattâ kız çocuğu olursa daha da sevinmelidir. Çocuğa güzel isim koymalıdır. Yedinci gününde veya daha sonra akîka niyetiyle koyun kesip kemiklerini kırmadan taksim etmeli, yâhud pişirip yedirmelidir. Yedinci gününden on yaşına kadar oğlunu sünnet ettirmelidir. Oğlu yâhud kızı altı yaşına gelince onlara Kur’ân-ı kerîm okumasını, farzları ve dînin diğer edeblerini öğretmelidir. Oğluna ok atmak, yüzmek ve kolay bir san’at öğretmeli. Kızına ise yemek pişirmek, yün eğirmek ve dikiş dikmek gibi işleri öğretmelidir. Bütün çocuklarını süsleme, giydirme, yedirme ve hediyede beraber tutmalıdır. Çocuklarını şefkatle öpmeli ve acıyarak kucağına almalı, onlara merhametli davranmalıdır. Onlarla oynayıp, güler yüzle konuşmalıdır. Onlara bedduâ etmeyip, hayır duâ etmelidir. On yaşına gelen çocuklarını erkek ve kız diye ayırıp başka başka yataklarda yatırmalı, odalarını ayırmalıdır. Evlenme çağına geldikleri zaman onları rızâlarıyla evlendirmelidir. Çocuklara yapamayacakları işi ve hizmeti emr etmemeli, onların âsî olmalarına sebep olmamalıdır. Yanında olanlarına kendi yediğinden yedirmeli, giydiğinden giydirmelidir. Hiç kimsenin evlâdı için kötü düşünmemelidir. Zirâ başkaları da onun çocukları için kötü düşünebilir.
Toplumun temeli olan âilede huzurun sağlanabilmesi için, çocukların da anne ve babalarına ve kardeşlerine karşı vazifeleri vardır; çocuklar anne ve babanın günah ve haram olmayan emirlerine itâat etmelidirler. Onların yanında gayet yumuşak konuşmalı, ne zaman çağırırlarsa hemen koşup gitmelidir. Babasını ismiyle çağırmamalı, saygı duyarak onun arkasından yürümelidir.
Kendi için istediği ve râzı olduğu şeyleri, onlar için de istemeli, istemediği ve beğenmediği şeyleri onlar için de istememelidir. Hizmete muhtaç oldukları vakit hizmetlerinde bulunmalı, giyime muhtaç oldukları vakit onları giydirmeli ve diğer ihtiyaçlarını gidermelidir. İhtiyarladıkları zaman onlara şefkat ve merhametle bakmalı, onların mağfireti için duâ etmelidir. Onlar öldükten sonra akrabalarını ve ahbablarını, ziyâret etmeli, sıla yaptığı kimselerle alâkayı kesmemelidir. Onlar için istiğfarda bulunup duâ etmelidir.
Abdullah bin Mes’ûd (r.anh) şöyle nakleder; “Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellemden sordum; “Allahü teâlâya hangi amel daha sevgilidir?” Buyurdular ki: “Vaktinde kılınan namazdır.” Sonra hangisidir?” dedim. Buyurdular ki: “Anneye babaya ikram, iyilik, ihsân ve itâattır.” “Sonra hangisidir?” dedim. Buyurdular ki: “Allah yolunda cihâd etmektir.”
 Enes bin Mâlik’in (r.anh) rivâyet ettiği hadîs-i şerîfde; “Her kim ömrünün uzamasını, kendinin mesrûr ve rızkının artmasını isterse, ana ve babasına iyilik ile ikrâmdan geri kalmasın. Akraba ve taallukâtına da sıla-i rahm yapsın” buyurdu.

 1) Mârifetnâme
 2) Tam İlmihâl Seâdet-i Ebediyye; sh. 568, 569, 570
 3) Fâideli Bilgiler; sh. 286, 287