Allahü teâlâya cihet ve mekân izâfe ederler. Müstakil ve sistemli bir fırka olmaktan çok, umûmî olarak bu îtikâda sâhib olan kişi ve gruplara müşebbihe veya mücessime adı verilir.
Peygamber efendimiz sallallahü aleyi ve sellemin Eshâb-ı kirâmı ve Tabiîn; Kur’ân-ı kerîmdeki Allahü teâlânın zâtı ve sıfatlarıyla ilgili âyet-i kerîmelerin ilâhî kelâm olduğuna hükmederek ona îmân etmişler, te’vîline girişmemişler, bununla berâber teşbihi de düşünmemişler; “O âyetleri nasıl geldiyse öyle okuyunuz. Yâni onların Allah katından geldiklerine îmân ediniz. Te’vil ve tefsîrine girişmeyiniz. Çünkü bunların imtihân için gelmiş olması mümkün olduğundan, orada durmak ve boyun eğmek gerekir” demişlerdir. Cenâb-ı Hakk’ın kendisine nisbet ettiği sıfatların mâhiyetini, hakîkatini insan aklının idrâkten âciz olduğunu îtirâf etmiş, sıfatların zâhirine îmân etmişler, bu sıfatların aslını karıştıran, sorup soruşturanlara karşı şiddet göstermişlerdir. Hicrî birinci asrın sonundan îtibâren müslümanları içerden parçalamak isteyen ve müslüman gözüken münâfıklar ile Kur’ân-ı kerîmin âyetlerine kendi akıllarına göre mânâ vermeye kalkışanlar oldu. İçlerinden bir kısmı, Kur’ân-ı kerîmde geçen; “Yed=el”, “Kadem=ayak”, “Vech=yüz” gibi kelimelere zâhir mânâlar vererek, Allahü teâlânın zâtı hakkında teşbîhe yâni benzetmeye gittiler. Mutlak tenzih âyetlerine muhalif olarak açık bir tecsîme (Allahü teâlâya cism isnâd etmeye) kalktılar. Bir başka grub da; “Cihet”, “İstivâ”, “Nüzûl”, “Savt”, “Harf” gibi vasıfların zâhirî mânâlarını kabûl ederek Allahü teâlânın sıfatlarıyla ilgili olarak teşbîh görüşüne sâhib oldular. Böylece müşebbihe ve mücessime denen sapık bir fırka ortaya çıktı.
Allahü teâlâyı başka varlıklara benzeten teşbîh ve tecsîm fikrini ilk defa ortaya atan Abdullah ibni Sebe ile, hicrî birinci asrın sonunda ve ikinci asrın başlarında yaşayan Hişâm bin Salim el-Cevâlikî ve Hişâm bin el-Hakem gibi kimselerdir. Bunların iddiâlarına göre; “Mâbûdları cisimdir, sonu ve sınırı vardır. Uzunluk, genişlik ve derinlik sâhibidir. O parlak bir ışıktır. Her tarafına ışık saçan yuvarlak bir inci misâli parlayan saf altın gibidir. Rengi, tadı, kokusu vardır. Rab, giden-gelen bir cisimdir. Bâzan hareket eder, bâzan da hareketsiz durur. O, kendi karısıyla yedi karıştır.” Bu sapık fikirleri hicrî ikinci asır boyunca savunan kimseler bulundu. Bu kimselere cevap veren İmâm-ı Mâlik, bir defasında teşbih fikrini savunanlara; “Sizi bid’atlerden sakındırırım” buyurdu. “Ey Ebû Abdullah! Bid’atler nelerdir?” denilince, o, cevaben; “Bid’atçılar o kimselerdir ki, Allahü teâlânın isimleri, sıfatları, kelâmı, ilmi ve kudreti konusunda söz ederler. Sahâbenin ve iyilikte onlara tâbi olanların sustuğu konularda sükût etmezler” buyurdu. Ez-Zührî, Süfyân-ı Sevrî gibi Ehl-i sünnet âlimleri de, teşbîh ve tecsîm fikrini savunanlara cevap vermişler, müslümanları onlara aldanmaktan sakındırmışlardır. Bu akım, üçüncü hicrî asır boyunca da devâm etmiş ve İmâm-ı Ahmed bin Hanbel ile Yahya bin Maîn, İshâk bin Râheveyh gibi Ehl-i sünnet âlimleri de, mücessime ve müşebbiheye ait fikirleri red etmişlerdir.
Hicrî üçüncü asırda Horasan’da Ebû Abdullah Muhammed bin Kerrâm es-Sicistânî adında biri ortaya çıktı. Kendisine; aza kanâat eden, sırtında bir post ve başında bir külah ile sûfî, çok âbid, dînin emirlerini tam olarak yaşayan bir insan görünümü vererek, insanlar arasında îtibâr kazanmaya çalıştı. Çok defa kendini bir velî gibi gösterip, insanlara vâz ederek câhiller arasında değer kazandı. Nişâbûr, Herat, Şurin ve Afşin civarında pek çok tarafdâr topladı. Allahü teâlâyı cisme benzeterek insanların îtikâdını bozmaya çalıştı. Tâhiroğulları hükümdârı tarafından haps edildi. Kurduğu yola Kerrâmiye adı verildi. Tarafdârlarıyla birlikte Nişâbûr’dan sürüldü. Daha sonra da Kudüs’e giderek fikirlerini yaymaya çalıştı. Kudüs, Semerkand ve Nişâbûr’da pek çok tarafdârı vardı. Ebû Abdullah Muhammed bin Kerrâm’ın ölümünden sonra, İshâk bin Mahmiş adında bir kimse ortaya çıkıp, onun sapık fikirlerini yaymaya başladı. İran’da beşbin kişinin müslüman olmasına sebeb olduğu rivâyeti yayıldığı için zamânın hükümdârı Gazneli Mahmûd’un iltifâtını kazandı. Bundan faydalanarak sapık fikirlerini ortaya çıkarmaya çalışıp, muhaliflerini bâtınîlikle suçladı. Bağdâd’da bulunan Abbasî halîfesi, Gazneli Mahmûd’a bir mektup göndererek, Allahü teâlâyı cisme benzeten Kerrâmîler hakkında alınacak tedbirleri bildirdi. Hükümdâr, mektubu okuyunca, Kerrâmîlerin reîsini huzûruna çağırarak, Allahü teâlânın cisme benzetilemiyeceğini söyledi ve ayrıca vâlilerine bir emir yayınlayarak Allahü teâlâyı cisme benzeten vâizlerin cezâlandırılmasını istedi. Böylece Kerrâmîlerin nüfûzuna ağır bir darbe indirilmiş oldu. Fakat daha önce muhaliflerini bâtınîlikle itham eden Kerrâmîler, bu defa onları mu’tezilî olmakla suçladılar.
Bir münâzarada kendilerini yenen Eş’arî âlimi İbn-i Fûrek’e iftirâda bulundular. Büyük âlim Fahreddîn-i Râzî’nin karşısında da yenilen Kerrâmîler, halk arasında ikilik çıkardılar. “La ilahe illallah” diyen kimse kalbinde küfür taşısa da mü’mindir. Münafığın îmânı ile peygamberin îmânı arasında fark yoktur. Peygamberler, adâleti yok eden veya bir cezâyı gerektiren her türlü günâhtan korunmuşlardır. Fakat bunun aşağısındaki günâhlardan dolayı korunmuş (masum) değildirler” diyen, Allahü teâlânın ağırlığının olduğunu iddiâ eden ve pis yerde pis elbiseyle namaz kılmanın câiz olduğunu, pislikten temizlenmenin farz olmadığını, sâdece gusül yâni boy abdesti almak gerektiğini, ölüyü yıkamanın ve namazını kılmanın da mecburî olmadığını, yalnız kefenlenip defnedilmesinin gerektiğini; yolculukta namaz için rükû, secdeler, kıyam ve ku’ûd (oturma) bulunmadan, teşehhüd okunmadan ve selâm vermeden iki defa tekbîr getirmek yeterli olacağını söyleyen ayrıca İmâm-ı a’zam Ebû Hanîfe, İmâm-ı Şafiî gibi büyük âlim ve imamları hafîfe alıp alay eden ve müşebbihe fırkasından olan Kerrâmîler; Hakâikiyye, Tarakiyye ve İshakiyye gibi değişik adlarla varlıklarını sürdürdüler.
Ehl-i sünnet âlimlerinin; “İstivâ malûmdur ve buna inanmak vâcibtir. İstivânın nasıl ve niceliği (keyfiyeti) meçhuldür. Bu konuda soru sormak ise bid’attir” şeklinde bildirdikleri “Bilâ keyf = keyfiyeti mechûllük” yâni, haberî sıfatların hepsi teşbihsizdir, mukâyesesizdir. Yâhud da, Allahü teâlâda, insanlara has beden ve organ gibi şeylerin düşünülmesine yol açacak bir keyfiyet yoktur akîdesine muhalif olan müşebbihe fırkası, üçüncü hicrî asırda da devâm etti. Bu akîdeye, bir yandan müteşâbih âyetleri zâhirî manâsıyla açıklayan müşebbihe ve mücessime, diğer taraftan da mu’tezile, kaderiyye ve cehmiyye gibi aklî te’vil metodunu ortaya koyanlar karşı çıkmıştır.
Daha sonraki asırlarda, müslümanları ifrat ve tefritten koruyan bu akîdeye; “Sonu teşbihe varan bir yolun başlangıcıdır” diyerek Selef-i salihîni beğenmeyen, Hanbelî mezhebinden ayrılıp kendilerine Selefîyyûn adını veren kimseler ortaya çıktı. Bunlar, bid’at ehlinin ve mücessime fırkasının sapık fikirlerini yaymaya başladılar. Hanbelî mezhebinde olan Ebü’l-Ferec Abdurrahmân İbn-ül-Cevzî ve başka âlimler, kendilerine Selefî diyen bu kimselerin Selef-i sâlihînin yolunda olmadıklarını, bid’at ehli mücessime ve müşebbihe fırkasından olduklarını bildirerek bu fitnenin yayılmasını önlediler. İbn-ül-Cevzî, Def’u Şübhet-it-Teşbih (Teşbih şüphesini gidermek) adlı meşhûr eserini, onları reddetmek için yazmıştır.
Hicrî yedinci asırda, İslâm âlimlerinin büyüklüğünü anlıyamayan ve ilminin kendisini saptırdığı Takıyyüddîn ibni Teymiyye el-Harrânî, müşebbihe fitnesini yeniden alevlendirdi. Talebelerinden İbnü’l-Kayyım el-Cevziyye de aynı fikirleri benimseyerek Selefiyye adını verdikleri bu yolu devâm ettirmeye çalıştı.
Kendilerine Selefî adını veren, bulundukları memleketlerdeki Ehl-i sünnet din adamlarını her fırsatta kötüleyen, Selef-i sâlihînin yolunu beğenmeyen kimseler, bugün müşebbihe ve mücessimeye ait fikirleri benimsemekte ve yaymağa çalışmaktadır. Kendilerine Haşevî adı verilen, Allahü teâlâyı mahlûklara benzeten, madde ve cisim diyen kâfirlerin büyük bir kısmı, müşebbihe ve mücessimedirler.
Abdülkâdir-i Geylânî (r.aleyh) Gunye kitabında, yetmişiki bid’at fırkasının esâsı dokuz fırkadır. Bunlar; haricî, şiî, mu’tezile, mürcie, müşebbihe, cehmiyye, dırâriyye, neccâriyye ve kilâbiyye’dir buyurdu. Bu dokuz fırkadan biri olan müşebbihe, esasda iki kısma ayrılmaktadır.
1- Allahü teâlânın zâtını insana benzetenler: Allahü teâlânın zâtını, yaratıklara benzeterek, sapıklığa düşen müşebbihe fırkası, muhtelif kısımlardan meydana gelmektedir. Bunlar:
Sebeiyye: Abdullah ibni Sebe’ye tâbî olan ve hazret-i Ali’ye ilâh diyerek, onu Allah’ın zâtına benzetenlerdir. Hazret-i Ali, kendine ilâh diyen bir topluluğu yakacağını bildirince, ona; “Şu anda senin gerçekten Allah olduğunu öğrenmiş bulunuyoruz. Çünkü Allah’tan başkası ateşle azâb etmez” dediler.
Beyâniyye: Beyân bin Sem’an’a uyan ve mâbûdun, nûrdan bir insan olduğunu, yüzü dışında her yanının yok olacağını iddiâ edenlerdir.
Mugîriyye: Mugîre bin Sa’îd’e tâbi olup, mabûdun, organları bulunduğunu ve onun organlarının alfabedeki harflerin şeklinde olduğunu iddiâ edenlerdir.
Mansûriyye: Kendisini rabbine benzeten Ebû Mansûr el-İclî’ye uyanlardır. Ebû Mansûr göğe çıktığını iddiâ etmiş ve Allah’ın eliyle kendini okşayarak ona “Ey oğlum! Benden (bir haber) tebliğ et” dediğini ileri sürmüştür.
Hattâbiye: İmâmların ve Ebû Hattâb el-Esedî’nin ilâhlığına inanan kimselerdir.
Hulûliyye: Allah’ın, imâmların şahıslarına hulûl ettiğini iddiâ edip, bu sebeple imâmlara tapanlardır.
Hulmâniyye: Ebû Hulmân ed-Dımışkî’ye tâbi olup, Allah’ın her güzel sûrete hulûl ettiğini iddiâ eden ve bu sebeple güzel olan herkese secde eden kimselerdir.
Mukannaiyye: Mukannaiyyet-ül-Mübeyyida’ya tâbi olup, onun ilâh olduğunu ve her an belli bir şekle büründüğünü söyleyip, ona tapanlardır.
Azâfira: Bağdâd’da öldürülen İbn’ül-Ezâfir’in ilâh olduğunu ileri süren kimselerdir.
Hişâmiyye: Hişâm bin Hakem er-Râfızî’ye tâbi olan, mâbûdunu insana benzeten, onun kendi karışı ile yedi karış geldiğini, sınırlı ve sonu olan bir varlık olduğunu ve yine onun uzun, geniş, derin olduğunu ve rengi, tadı, kokusu bulunduğunu iddiâ eden kimselerdir. Hişâm bin Hakem’e göre, mâbûd, eritilmiş gümüş ve yuvarlak bir inci gibidir.
Hişâmiyye: Hişâm bin Sâlim el-Cevâlikî’ye tâbi olan ve mâbûdun insan şeklinde, üst kısmının boş, alt yarısının dolu olduğunu ve siyah saçları ile hikmet fışkıran bir kalbinin bulunduğunu iddiâ eden kimselerdir.
Yûnusiyye: Yûnus bin Abdurrahmân el-Kanûnî’ye tâbi olan ve; “Allah onlardan daha ağır ise de, arşının taşıyıcıları tarafından taşınır. Tıpkı ayaklarından daha ağır olmasına rağmen, ayakları tarafından taşınan bir leylek gibi” diyen kimselerdir.
Müşebbihe: Dâvûd el-Cevâribî’ye mensûb olan ve mâbûdun, kadının cinsî organı ve sakaldan başka, insanın sâhib olduğu bütün organlara sâhib olduğunu iddiâ eden kimselerdir.
Kerrâmiyye: Allah bir cisimdir, sınırı ve sonu vardır, sonradan olanların (havâdîs) yeridir. Arşa temas etmektedir, diyen kimselerdir.
2- Allah’ın sıfatlarını insanların sıfatlarına benzetenler:
Allahü teâlânın sıfatlarını, yaratılmışların sıfatlarına benzetenler de müşebbihedendir. Allahü teâlânın yaratılmış bir irâde sıfatıyla istediği her şeyi dilediğini iddiâ eden mu’tezile; “Allahü teâlânın irâdesi bizim irâdemiz cinsindendir” diyerek müşebbihe’den olmaktadır. Allahü teâlânın bütün sıfatlarının hudûs (sonradan yaratılmış) ve bizim sıfatlarımız cinsinden olduğunu iddiâ eden Zurâre bin A’yun er-Râfızi’ye uyan zurâriyye fırkası da bu kısımdandır. Onlara göre, Allahü teâlâ ezelde; hayy, alîm, kadîr, mürîd, semî’, basîr değildi. O, bu sıfatları ancak kendisi için; hayat, kudret, ilim, irâde, semî’ ve basar’ı, yarattığı zamân kazanmıştır.
Mukâtiliyye: Mukâtil bin Süleyman’a tâbi olan ve; “Allahü teâlâ cisimdir, et ve kandan yapılmış cüssesi ve insan şeklinde sureti vardır. Başı, dili ve boynu vardır” diyenlerdir.

1) El-Milel ven-nihâl ((Şehristânî); cild-1, sh. 141, 203, cild-2, sh. 13
2) Îtikâdul-fırak-il-müslimîn vel-müşrikîn; sh. 62, 64, 66
3) El-Fark Beyn-el-fîrâk; sh. 48, 145, 146, 149, 214
4) Şezerât-üz-zeheb; cild-2, sh. 131
5) Makâlat-ül-İslâmiyyîn; cild-1, sh. 207
6) Telbisû İblîs (İbn-ül-Cevzî); sh. 91
7) Gunyet-üt-Tâlibîn
8) Tam İlmihâl Seâdet-i Ebediye; sh. 63, 435