Ensârdan olup, helâl ve haram ilmini en iyi bilenlerdendir. Adı, Muâz bin Cebel bin Amr bin Evs bin Âbid bin Adiy bin Ka’b el-Ensârî’dir. Künyesi, Ebû Abdullah’dır. Mîlâdî 605 senesinde Medîne’de doğdu. 640 (H.18) yılında Kudüs ile Remle arasındaki Amvas köyünde vefât etti. İkinci Akabe bî’atında, kendi canlarını ve mallarını korudukları gibi, Peygamberimize yardım ederek İslâmiyete hizmet edeceklerine söz veren ve müslüman olan yetmiş Medîneliden birisi de Muâz bin Cebel (r.anh) idi. Onsekiz yaşında müslüman oldu. Peygamberimiz ve Eshâb-ı kirâm, Mekke’den Medîne’ye hicret ettiklerinde, bütün malları ve mülkleri Mekke’de kalmıştı. Peygamberimizin emirleriyle Medîne’de bulunan müslümanlar, Mekke’den hicret eden müslümanlarla kardeşlik kurarak evlerini, mallarını ve eşyalarını paylaştılar. Muâz bin Cebel de (r.anh), Abdullah bin Mes’ûd ve Ca’fer-i Tayyar ile kardeşlik kurmuştu. Bedr, Uhud, Hendek, Benî Kureyza savaşlarına ve Hayber’in fethine katıldı ve Mekke’nin fethinde bulundu. Huneyn savaşı sırasında Peygamberimiz onu Mekke’de emîr bıraktı. Halka, Kur’ân-ı kerîm öğretmesini ve dînî esasları anlatmasını emretti. Bu vazîfesini yapıp Medîne’ye döndükten sonra, Kur’ân-ı kerîmi ve din bilgilerini öğretmeye devâm etti.
Peygamber efendimiz müslüman beldelerine vâli ve zekât tahsîl me’mûrları gönderdiği sıralarda, bir gün sabah namazından sonra Eshâb-ı kirâma dönerek:
 “İçinizden hanginiz Yemen’e gider?” buyurdu. Hazret-i Ebû Bekr; “Ben giderim yâ Resûlallah!” dedi. Peygamberimiz bir müddet sonra; “Hanginiz Yemen’e gider?” buyurdu. Bu sefer Hazret-i Ömer; “Ben giderim yâ Resûlallah!” dedi. Peygamberimiz biraz sonra tekrar; “İçinizden Yemen’e kim gider?” buyurdu. Muâz bin Cebel (r.anh) ayağa kalkıp; “Yâ Resûlallah! Ben giderim” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz; “Ey Muâz! Bu vazîfe senindir” buyurdu. Bütün malını, cihâd için Allah yolunda harcayan Muâz bin Cebel (r.anh); vâlilik yapmak, halka İslâmiyeti anlatmak, Kur’ân-ı kerîmi öğretmek ve Yemen ülkesinde toplanan zekât mallarını vazîfelilerden teslim almak ve onların arasındaki ihtilâfları çözüp hükme bağlamak üzere Yemen’e gitmek için hazırlandı. Yola çıkmadan önce Peygamberimiz ona şöyle buyurdu: “Sen ehl-i kitabdan (yahûdîlerden ve hıristiyanlardan) olan bir kavimle karşılaşacaksın. Onların yanına varınca, önce, onları Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in, Allah’ın Resûlü olduğunu tasdîke (inanmaya) dâvet et! Eğer bunu kabûl ederlerse onlara, Allah’ın beş vakit namazı farz kıldığını haber ver. Bunu da yaptıkları takdirde, Allah’ın, zenginlerin fakirlere zekât vermesini emrettiğini bildir. Bunu da kabûl ederlerse, zekât alırken sakın mallarının (sâdece) en iyilerini seçme! Mazlumun ahını almaktan çekin. Çünkü, Allah, mazlumun duâsını (âhını) hemen kabûl eder.”
Hazret-i Muâz diyor ki: “Resûlullah efendimiz onlardan, her 30 sığırdan bir yaşında erkek veya dişi bir dana, her bulûğ çağındaki gayr-i müslimden; bir dînâr veya onun dengi Yemen kumaşı, yağmur suyu ile sulanan her mahsûlden; öşür (onda bir) ve ücretle sulanan şeylerden de; yarım öşür (yirmide bir) alınmasını emretti.”
Muâz bin Cebel (r.anh) Yemen’e doğru yola çıkınca, Peygamberimiz yanında bir mikdâr yürüdü. Vedâlaşırken; “Yâ Muâz! Sen belki bu seneden sonra beni bir daha göremezsin. Belki dönüşünde burada benim mescidime ve kabrime ziyârete gelirsin” buyurdu. Bunu işiten Muâz bin Cebel (r.anh), hüzünle gözyaşı dökmeye başlayınca, Peygamberimiz; “Ağlama, yâ Muâz!... Bana yakın olanlar, (tam bağlı olanlar) nerede olursa olsunlar, Allah’a hakkıyla kulluk edenlerdir.” buyurdu ve; “Sana bir dâva getirilip insanlar arasında hüküm verirken ne ile hüküm vereceksin?” diye sordu. Hazret-i Muâz bin Cebel; “Allah’ın kitabı (Kur’ân-ı kerîm) ile hükm veririm” dedi. “Ya O’nda açıkça bulamazsan?” buyurunca; “Peygamberin sünneti ile hükm ederim” dedi. “Ya onda da açıkça bulamazsan” buyurunca; “İctihâd ederek anladığımla hükmederim” dedi. Peygamberimiz, bu cevâba çok memnun kalarak, mübârek elini onun göğsüne koyup; “Elhamdülillah! Allahü teâlâ, Resûlünün elçisini, Resûlullah’ın rızâsına uygun eyledi” buyurdu. Sonra hazret-i Muâz bin Cebel’e şöyle duâ etti: “Cenâb-ı hak seni her taraftan gelecek musîbetlerden muhâfaza buyursun, insanların ve cinlerin şerrini senden uzaklaştırsın” ve; “Senin sebebinle, Allahü teâlânın bir kişiyi hidâyete erdirmesi, senin için dünyâdan hayırlıdır” buyurdu.
Hazret-i Muâz bin Cebel, Yemen’de uzun müddet kaldı. Kendisine verilen vazîfeyi yerine getirdi. Peygamberimizin vefâtını da orada öğrendi. Daha sonra Yemen’deki hizmetini tamamlayıp, Medîne’ye döndü. Muâz bin Cebel (r.anh), Hazret-i Ebû Bekr’in halîfeliği sırasında Medîne’de kaldığı müddetçe, onun seçtiği müşâvere (danışma) hey’etinde bulundu. Bu sırada Suriye taraflarına giderek hem oralardaki savaşlara katıldı, hem de insanlara din bilgilerini ve Kur’ân-ı kerîmi öğretti.
Hazret-i Ömer’in halîfeliği sırasında, Kilâboğulları beldesine zekât me’mûru olarak, sonra da Suriye taraflarında din bilgilerini ve Kur’ân-ı kerîmi öğretmekle vazîfelendirildi. Filistin bölgesindeki bu vazîfe sırasında çıkan salgın taun (veba) hastalığına yakalanarak genç yaşında vefât etti.
Hazret-i Muâz bin Cebel’in fazîleti, üstünlüğü çoktur. Onu Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellem bir çok hadîs-i şerîflerinde medhetmiş, övmüştür:
“Muâz bin Cebel (r.anh) ümmetimin âlimlerindendir ve çok yüksektir.”
“İnsanlar arasında, Allahü teâlânın helâl ve haram ettiklerini en iyi bilen Muâz bin Cebel’dir.”
“Kurân-ı kerîmi şu dört kimseden alınız (öğreniniz): Muâz bin Cebel, Übey bin Kâ’b, Abdullah bin Mes’ûd ve Sâlim Mevlâ Huzeyfe (r.anhüm).”
“Muâz, kıyâmette ümmetimin âlimlerinin bir adım önlerinde mahşer yerine gelecektir.”
Muâz bin Cebel (r.anh), Peygamberimizden pek çok hadîs-i şerîf rivâyet etmiştir. Onun rivâyet ettiği hadîs-i şerîflerin çoğu Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim’de, bir kısmı da diğer hadîs kitaplarında yer almıştır.
Muâz bin Cebel’in (r.anh), bizzat Peygamber efendimizden işiterek rivâyet ettiği hadîs-i şerîflerden bâzıları şunlardır:
Peygamberimiz Hazret-i Muâz’a: “Yâ Muâz! Ben seni severim. Bunun için her namazdan sonra şu duâyı terk etme!” buyurdu ve şu duayı okudu: “Allahümme eınnî âlâ zikrike ve şükrike ve husnî ibâdetike.” Yâni; “Allah’ım! Ancak seni anmak, sana şükretmek ve güzelce ibâdet etmek için bana yardım et.”
“Bir kimse, gıda maddelerini alıp, pahalı olup da satmak için kırk gün saklarsa, hepsini fakirlere parasız dağıtsa, günahını ödeyemez.”
“İnsan, kıyâmet günü şu dört şeyden sorulmadıkça, hiç bir yere adım atamaz: Ömrünü nerede tükettiği, gençliğini nerede harcadığı, ilmi ile ne gibi amel işlediği, malını nereden kazanıp nereye harcadığı.”
Muâz bin Cebel, çok ilim sâhibi olup, Eshâb-ı kirâmın sevdiği ve müşkil mes’elelerini sordukları kıymetli bir zât idi. Çok cömerd olup, az konuşur ve hikmetli söylerdi.
“Üç şey, Allahü teâlânın gazâbına sebeb olur. Bunlar; hikmetsiz gülmek, uyumadığı hâlde sabaha kadar ibâdetsiz vakit geçirmek ve karnı acıkmadığı hâlde yemek yemek” buyururdu.
Hazret-i Muâz bin Cebel, oğluna şöyle vasiyet etmişti:
Ey oğlum! Bir namazını kıldığın vakit, onun kıldığın son namaz olacağını düşün! Bir daha böyle bir namaz vaktine yetişeceğini ümid etme!
Ey oğlum! Mü’min olan bir kimsenin iki hayırlı iş arasında ölmesi lâzımdır. 
Yâni bir hayırlı işi yaparken; ikinci hayırlı işi yapmak niyetinde ve karârında olmalıdır.
 Şeytan, pazarda; yalan, hîle, hıyânet ve yemîn ettirerek müslümanları günâha sokmaya çalışır, önce gidip, geç çıkanlara daha çok asılır.
Bir din kardeşini sevdiğin zamân onunla münâkaşa etme! Ona fenâ harekette bulunma ve onun hakkında, başkasına; “Bu nasıl adamdır?” diye sorma! Olur ki, onun bir düşmanı ile karşılaşırsın da, onda olmayan bir şeyi söyler ve aranızı açar.”
Allahü teâlâ bir kulunu hastalığa müptelâ kıldığı zamân, sol yanındaki meleğe şöyle buyurur: “Kalemi ondan kaldır!” Sağ yanındaki meleğe ise, şöyle buyurur: “Bu kuluma sağlığında işlediği amelden daha iyisini yaz! Çünkü o, te’minâtım altındadır.”
Abdullah bin Seleme’ye şöyle nasîhat etti: “Allahü teâlânın emrettiği beş vakit namazı kıl, ye-iç ve uyu! Helâl kazan, günahkâr olma! Müslüman olarak öl! Mazlûmun âhından ve bedduâsından sakın!”

LÜTFÜ DA HOŞ, KAHRI DA HOŞ!
Çocuğu öldüğü zamân Peygamberimizin Muâz bin Cebel’e gönderdiği ta’ziye mektubu şöyledir:
“Allahü teâlâ sana selâmet versin!
O’na hamd ederim. Herkese iyilik ve zarar, yalnız O’ndan gelir. O dilemedikçe, kimse kimseye iyilik ve kötülük yapamaz.
Allahü teâlâ, sana çok sevâb versin. Sabr etmeni nasîb eylesin! O’nun nîmetlerine şükür etmenizi ihsân eylesin!
Muhakkak bilmeliyiz ki, kendi varlığımız, mallarımız, servetimiz, kadınlarımız ve çocuklarımız, Allahü teâlânın sayısız nîmetlerinden, tatlı ve faydalı ihsânlarındandır. Bu nîmetleri, bizde sonsuz kalmak için değil, emâneten kullanmak, sonra geri almak için vermiştir. Bunlardan, belli bir zamânda faydalanırız. Vakti gelince, hepsini geri alacaktır.
Allahü teâlâ, nîmetlerini bize vererek sevindirdiği zamân, şükür etmemizi, vakti gelip geri alarak üzüldüğümüz zamân da, sabretmemizi emir eyledi. Senin bu oğlun, Allahü teâlânın tatlı, faydalı nîmetlerinden idi. Geri almak için sana emânet bırakmış idi. Seni, oğlun ile faydalandırdı. Herkesi imrendirecek şekilde sevindirdi, neş’elendirdi. Şimdi geri alırken de, sana çok sevâb, iyilik verecek, acıyarak, doğru yolda ilerlemeni, yükselmeni ihsân edecektir. Bu merhamete, ihsâna kavuşabilmek için sabr etmeli, O’nun yaptığını hoş görmelisin! Kızar, bağırır, çağırırsan, sevâba, merhamete kavuşamazsın ve sonunda pişmân olursun. İyi bil ki, ağlamak, sızlamak, derdi belâyı geri çevirmez. Üzüntüyü dağıtmaz! Kaderde olanlar başa gelecektir. Sabretmek, olmuş bitmiş şeye kızmamak lâzımdır.”

1) El-İsâbe; cild-3, sh. 426
2) El-İstiâb; cild-3, sh. 355
3) El-A’lâm; cild-7, sh. 258
4) Hilyet-ül-evliyâ; cild-1, sh. 228
5) Tabakât-ı İbn-i Sa’d; cild-2, sh. 583
6) Üsûd-ül-gâbe; cild-3, sh. 376
7) Tam İlmihâl Seâdeti Ebediye; sh. 1038
8) Vehhûbiye Nâsihat; sh. 79
9) Eshâb-ı Kirâm; sh. 45
10) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; cild-1, sh. 366