İslâm devletlerinde; insanların dünyâ ve âhırette rahat ve huzûra kavuşup, saâdete ermelerine vesîle olmak için teşkil edilen askerî birlikler.
İnsanlar, Âdem aleyhisselâmdan beri, kendi fikir ve emirlerini başkalarına kabûl ettirmeğe çalışınca, karşı taraf da savunma ihtiyâcı duymuştur. İnsanlar çoğalınca, değişik millet ve kavimlere ayrıldılar. Yaradılışları îcâbı topluluklar hâlinde yaşamayı tercih ettiler. Bu kavim ve topluluklar da, başka topluluklara hâkimiyet ve fikirlerini zorla kabûl ettirmek için, savaşabilecek kimseleri bir araya getirip, düşman bildikleri toplulukların üzerine saldırılar düzenlediler. Diğer taraf da karşı savunma birlikleri kurdu. Fakat bunlar, plânlı ve tertipli değildi. Bir saldırı ânında kabîle ve toplulukların eli silâh tutanları, gücü yetenlerin bir araya toplanıvermesinden meydana geliyordu. Zamânla bütün bunlar düzenli bir hâle geldi. Disiplinli ordu birlikleri teşkil edildi, önceki mücâdeleler basit silâhlarla yapılırken, sonraları gelişmiş silâhlar kullanıldı.
Devletlerin kurulması, güç ve kuvvet sâhibi olmayı gerektirdi. Mısırlılar, Sümerler, Âsurlular, Persler ve Akadlar ordular kurdular. Mûsâ, Süleyman ve Zülkarneyn aleyhimüsselâmın orduları vardı. Dâvûd aleyhisselâm Câlut’un askerleriyle savaşmıştı. Süleyman aleyhisselâm ordusu ile birlikte sabahtan öğleye kadar bir aylık yol kat eder, öğleden akşama kadar bir aylık yol daha giderdi. Eski Yunanlılarda, yediden yetmişe herkes askerlik için eğitilirdi. Hindistan seferine otuz-kırkbin kişilik ordusuyla çıkan Makedonyalı Büyük İskender, muhasara için ordusunda mancınık bulundururdu.
Kartacalı kumandan Anibal, paralı askerlerden müteşekkil ordusuyla zaferler kazandı. İnsanlara, zulmetmekten zevk alan Romalılar, bu zevklerinin tatmininde kolaylık te’min ettiği için orduya çok ehemmiyet verdiler. Romalılar, paralı askerlerden meydâna gelen ordularını, müessese ve teşkilâtlarını, M.S. 378’deki mağlûbiyetten sonra Bizans’ın merkezi olan İstanbul’a taşıdılar. Fakat Resûlullah efendimizin peygamberliğini açıkladıktan sonra Sâsânîler karşısında yenilmekten kurtulamadılar. Daha sonra da Sâsânîleri yendiler. Bizanslıların, Sâsânîleri yenecekleri, Rum sûresi birinci âyet-i kerîmede daha önceden haber verildi. Bizanslılarla Sâsânîler arasındaki bu mücâdeleler devâm ederken, Resûlullah efendimiz Medîne-i münevvereye hicret etti. İslâm devletinin ilk temelleri atıldı. Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellemin, Abdullah bin Cahş komutasında müşriklere karşı kurduğu oniki kişilik birlik; müslümanların ilk askerî kuvveti oldu. Peygamberimiz, Medîne’nin âsâyişini korumak ve düşmanların durumunu kontrol etmek için seriyyeler, yâni küçük askerî birlikler teşkil etti. Seriyyelerdeki asker sayısı, beş ile dörtyüz arasında değişirdi. Peygamber efendimizin katıldığı ve bizzat idâre ettiği gazâlar da oldu. Peygamber efendimizin müşriklere karşı başkomutanlık yaptığı ilk savaş Bedr gazâsıdır. Bu savaşta İslâm ordusu 313 kişi, müşrik kuvvetleri ise bine yakındı. Sonraki muhârebelerde de İslâm ordusu düşman kuvvetlerinden sayıca az olmasına rağmen her zamân gâlib geldi. Bizanslılarla yapılan Mûte gazâsında üçbin mücâhid, yüzbin kişiden fazla olan düşman ordusunu yendi. Allahü teâlânın yardımı ve düzenli, itâatkâr bir ordu ile her zamân kendilerinden kat kat fazla olan düşman kuvvetlerini hezîmete uğrattılar. Peygamber efendimiz, Mekke’yi onikibin Eshâbı ile fethetti.
Resûlullah efendimiz, savaşları; İslâmiyeti yaymak ve insanların ebedî seâdete kavuşmaları için yapar veya yaptırırdı. Kendisi gitmediği zamân askerlerine;
“Ben size, Allahü teâlânın emirlerini yapıp, yasaklarından kaçınmanızı, yanınızdaki müslümanlara karşı hayırlı olmanızı ve onlara iyi davranmanızı tavsiye ederim. Allahü teâlânın yolunda, O’nun ismini söyleyerek harbediniz. Ganîmet alınan mallara hıyânet etmeyiniz. Ahde vefâsızlık göstermeyiniz. Çocukları öldürmeyiniz. Orada hıristiyanların kiliselerinde, insanlardan ayrılıp, kendilerini ibâdete vermiş bâzı kimseler bulacaksınız. Onlara dokunmaktan sakınınız! Onların dışında, başlarında şeytanların yuvalandıkları bâzı kimselere de rastlayacaksınız ki, onların başlarını kılıcınızla koparınız. Siz, kadınları, yaşlı pîr-i fânileri öldürmeyiniz. Ağaçları yakmayınız ve kesmeyiniz. Evleri de yıkmayınız!” Baş kumandana da; “Müşriklerden düşmanınla karşılaştığın zamân, onları üç husustan birine dâvet et! Dâvetini kabûl ederlerse, Muhacirler yurdu olan Medîne’ye hicret etmeye dâvet et! Dâvetini kabûl ederlerse, Muhacirlerin sâhib oldukları haklara kendilerinin de sâhib olacaklarını ve onların mükellef oldukları vazîfelerle kendilerinin de mükellef olacaklarını bildir. Şâyet müslüman olup ülkelerinde oturmayı tercih ederlerse, müslümanlardan göçebe Arablar gibi olacaklarını ve onlar hakkında uygulanan ilâhî hükmün, kendileri için de uygulanacağını, harp ganîmetlerinden kendilerine bir şey ayrılmayacağını ve ganîmetten ancak müslümanların yanında harbedenlerin faydalanacağını bildir!
Eğer İslâm’ı kabûl etmezlerse, onları cizye vermeye dâvet et. İçlerinde bunu kabûl edenlere dokunma! Cizye vermeye de yanaşmazlarsa, Allahü teâlânın yardımına sığınarak onlarla harb et!..” buyururlardı.
Peygamber efendimiz, askerlerine her zamân tertip ve düzen içinde olmalarını emreder, karargâhı nereye kuracaklarını ve nasıl hareket edeceklerini onlarla istişâre ederdi. Nitekim Bedr gazâsında, karargâhın kurulmasıyla ilgili Eshâbının fikrini sormuş, henüz otuzüç yaşında bulunan Habbâb bin Münzir (r.anh), izin isteyip; “Yâ Resûlallah! Burası, Allahü teâlânın size karargâh kurulması için emrettiği ve mutlaka kalınması gereken bir yer midir? Yoksa şahsî bir görüş netîcesi ve bir harp tedbîri olarak mı seçildi?” diye suâl etmişti. Peygamber efendimiz; “Hayır! Bir harp tedbîri icâbı burası seçildi.” buyurmuştu. Bunun üzerine Hazret-i Habbâb; “Anam-babam, canım sana fedâ olsun yâ Resûlallah! Biz harpçi kimseleriz. Buraları da iyi biliriz. Şu Kureyşlilerin konacağı yerin yakınındaki kuyuda tatlı ve bol su var. Müsâdeniz olursa oraya konalım. Etrâftaki kuyuların hepsini kapatalım. Sonra bir havuz yapıp, içini su ile dolduralım. Düşmanla çarpışırken, susadıkça havuzumuzdan gelip su içeriz. Düşman ise su bulamaz ve perişân olur” dedi.
O anda Cebrâil aleyhisselâm, bu fikrin doğru olduğunu bildiren vahyi getirdi. Peygamber efendimiz; “Ey Habbâb! Doğru olan görüş senin işâret ettiğindir” buyurdular.
Resûlullah sallallahü aleyhi vesellem efendimiz, harbin nasıl yapılacağı hakkında da Eshâbının fikirlerini sorunca, elinde yayı ve oku olduğu hâlde Âsım bin Sâbit (r.anh), müsâade isteyip ayağa kalktı. Sonra; “Yâ Resûlallah! Kureyşliler bize yüz metre kadar yaklaştıklarında, onları ok atışına tutalım. Elimizle taş atımı mesâfesine geldiklerinde, taş atalım. Mızrak erişecek kadar yaklaştıklarında ise kırılıncaya kadar mızraklarımızla mücâdele edelim. Sonra da kılıçlarımızı sıyırıp çarpışalım!” diyerek re’yini bildirdi. Bu taktik, Peygamber efendimizin hoşuna gitti ve Eshâbına şu tâlimâtı verdi; “Hatlarınızı bırakıp ayrılmayınız. Bir yere kımıldamadan yerlerinizde sebat ediniz. Ben emir vermedikçe harbe başlamayınız. Oklarınızı, düşman size yaklaşmadan kullanıp israf etmeyiniz. Düşman, kalkanını açtığı zamân okunuzu atınız. Düşman iyice sokulunca elinizle taş atınız. Yaklaştıklarında da mızraklarınızı kullanınız. Düşmanla göğüs göğüse gelindiği zamân da kılıçlarınızla çarpışınız...”
Peygamber efendimiz, düşmanın karşısına gazâ ordusu ile çıktığı gibi mübârek ellerini kaldırıp, büyük bir hüzün içinde Allahü teâlâya; “Yâ Rabbî! Sen şu bir avuç cemâati helak edersen, artık sana yer yüzünde hiç ibâdet olunmaz...” diye yalvararak duâ ile de karşı çıkarlardı.
Peygamber efendimizin duâları bereketiyle, Allahü teâlâ melekleri imdâda gönderirdi. Nitekim Bedr gazâsında Cebrâil, Mikâil, İsrafil aleyhimüsselâm biner melekten meydâna gelen orduların başında gazâya iştirâk etmişlerdi. Cebrâil aleyhisselâmın başında sarı, diğerlerininkinde ise beyaz sarıklar vardı. Sarıkların uçlarını arkalarına sarkıtmışlar, beyaz atlara binmişlerdi. Eshâb-ı kirâm aleyhimürrıdvân daha kılıçlarını müşriklere sallamadan, onların başı gövdesinden ayrılırdı. Bütün bunları, Resûlullah’ın doğru sözlü Eshâbı bizzat görüp, haber vermiştir.
Resûlullah efendimiz, orduya kumanda edecek komutanlara mübârek elleriyle bağladığı “Sancak-ı şerîfi teslîm eder, bayrak da kullandırırdı. Askerinin büyük bir kısmı piyâde idi. Öncü kuvvetlerinin başına, sağ ve sol kola kumandanlar tâyin eder, kendileri merkezde bulunurlardı. Düşmanla karşılaştıkları zamân, onları, önce dîn-i İslâm’a dâvet eder, baskın yapmaz, savaşa öğleden sonra başlarlardı.
İslâm orduları, Hazret-i Ömer zamânında Irak, Suriye, Filistin, İran, Mısır gibi memleketleri fethedince, orduya katılan müslümanlar, buralarda zirâatla uğraştılar. Servetler, arâziler edinmeye başlayınca askerlikten uzaklaşmalar görüldü. Bu büyük tehlikeyi gören Hazret-i Ömer, müslümanlara, cihâd ile meşgul olmalarını emretti. Askerlerin ve ailelerinin ihtiyaçlarını karşılamayı garanti edip, yıllık maaş bağladı. Askerleri kontrol ve idâre etmek için isimlerini, vasıflarını, maaşlarının mikdârını ve vazîfelerini kaydettirmek suretiyle ordu dîvânını (ordu defteri) meydana getirdi. Ordunun, sefer esnâsında rahat edebilmesi için dâimî ordugâhlar ve kaleler yaptırdı. Gelecek düşman baskınlarını püskürtmek için kalelere muhafız birlikleri yerleştirdi.
Müslümanlar, Allahü teâlânın; “Kâfirlerin hücûm ve işkencelerine uğramamak, onları da saâdet-i ebediyyeye kavuşturmak için insan gücünün yettiği kadar, durmadan çalışınız. En mükemmel harp vâsıtalarını yapınız. (Cihâd için) bağlanıp beslenen atlar hazırlayınız. Bununla (bu hazırlanma ile) Allah’ın ve sizin düşmanlarınızı (Mekke kâfirlerini) ve bunlardan başka sizin bilmeyip, Allahü teâlânın bildiği diğer düşmanlarınızı (hıristiyan, yahûdî ve mecûsî) da korkutursunuz. Allahü teâlâ yolunda ne sarfederseniz, (ecri) eksiksiz ödenir ve siz aslâ haksızlığa uğratılmazsınız” (Enfâl sûresi: 60) meâlindeki emrine uyarak, devâmlı şekilde güçlü olmaya gayret ettiler. Barışta, savaş için hazırlanmaktan geri durmadılar. En modern savaş âletlerini yapıp, din ve devletlerinin muhâfazasında ve Allahü teâlânın dîninin yayılmasında kullanıldı.
Bu devirde piyâde askerler, kalkan, kılıç ve mızrak; süvâriler ise kalkan, kılıç, yay ve ok taşırlardı. Okçulukta o kadar mahâret kazanmışlardı ki, bir okçu, bir düşmanı istediği gözünden vurabilirdi. Askerinin bu mahâreti kazanabilmesi için komutanlar, okçuluk tâlim ve eğitimi üzerinde önemle dururlar, yarışmalar tertib ederlerdi. Bunun için müslümanlar, muhâsara ettikleri kaleleri kısa zamânda zaptederlerdi. Bu mevzûda Peygamber efendimiz; “Ok atmayı ve ata binmeyi iyice öğreniniz. Mehâretle ok atmanız, benim katımda mahâretle ata binmenizden daha sevgilidir.” “İyi biliniz ki, kuvvetli olmak, ancak iyi ok atmakladır” buyururlardı.
Harplerde piyâdeler, sıkı saflar hâlinde bulunur, mızrak taşıyanlar, düşman süvârilerinin hücûmlarını püskürtmek için ön saflarda dururlardı. Sağ ve sol kanatlarda süvârî birlikleri yer alırdı. Müslümanların harp meydanlarında düşmana gâlib gelmeleri; sâdece askerî güce bağlı değil, çeviklik, sür’atli hareket, güçlüklere sabır, cesâret, en mühimi de Allah yolunda canlarını seve seve verecek şehîd olmak arzusu idi. Harp başlamadan önce komutanlar, askerin bu duygularını tahrik için şehâdet mertebesinin fazîlet ve üstünlükleri ile şehîdlerin Cennette’ki yerini anlatırlar, bu mealdeki âyet-i kerîmeleri ve hadîs-i şerîfleri okurlardı. Sonra “Allahü ekber!” diyerek tekbîr getirilir, buna harp esnâsında da devâm edilirdi. Askerin hep birden “Allahü ekber!” diyerek yeri göğü inletmesi, küffârın kalbine büyük bir korku salardı. Ordunun heyecânının devâmı, cesâretinin artması ve savaşa teşvik için komutanlar nâralar atarlar, bâzan düşmanla en önde çarpışırlardı.
Her komutan, askerine iyi muâmele etmeye dikkat eder, disiplini bozanları ve fethedilen memleket halkına kötü davrananları şiddetle cezâlandırırdı. Komutan, aynı zamânda halîfenin vekîli olarak askere namazda imâm olurdu. Âilesinden uzak askere, her dört ayda bir izin verirlerdi.
Câhiliyye döneminde Arabistan’da, savaşta vur-kaç yâni hücûm edip geriye çekilme taktiği uygulanırdı. Önce düşmana saldırırlar, kendilerini zayıf görünce geriye çekilirlerdi. Sonra tekrar saldırıp, geri çekilirler ve muhârebeye bu şekilde devâm ederlerdi.
Eshâb-ı kirâm (r.anhüm); “Allahü teâlâ, kendi yolunda kurşunla kaynatılmış binâlar gibi saf bağlayarak çarpışanları sever” (Saf sûresi: 4) meâlindeki âyet-i kerîmeye uygun hareket ederlerdi. Peygamber efendimiz, onları namazdaki gibi saflara geçirirdi. Hattâ Bedr gazâsında, orduyu intizâma koyarken, saftan ileri çıkan Sevâd bin Gaziyye’nin (r.anh) göğsüne, mübârek elindeki çubuk ile dokundular ve; “Hizâya gel, yâ Sevâd!” buyurdular. Sevâd (r.anh); “Yâ Resûlallah! Elinizdeki çubuk canımı acıttı. Seni, hak din ile, Kitâb ve adâletle gönderen Allahü teâlâ hakkı için, ben de size çubukla öyle dokunmak isterim” deyince, bütün Eshâb-ı kirâm hayret etti. Kâinatın efendisinden kısas istemek olur mu ve böyle şey yapılabilir mi idi? Resûlullah efendimiz, mübârek gömleklerinin önünü açıp; “Haydi, kısas et ve hakkını al” buyurunca, Hazret-i Sevâd, Habîb-i ekrem sallallahü aleyhi ve sellem efendimizin mübârek göğsünü büyük bir muhabbetle öptü. Herkes kısas beklerken, gördükleri manzara karşısında, kardeşleri Sevâd’a (r.anh) hayran olup, imrendiler. Sevgili Peygamberimiz; “Niçin böyle yaptın?” diye sorduklarında; “Anam-babam, canım sana fedâ olsun yâ Resûlallah! Bu gün, Allahü teâlânın emriyle ecelimin geldiğini görüyor, yüksek zâtınızdan ayrılmaktan korkuyorum. Bu sebeple, aramızda geçen bu son dakikalarda, mübârek vücûdunuza dudaklarımın değmesini arzu ettim. Bunu, kıyâmet gününde bana şefâat etmenize, böylece azâbdan kurtulmama vesîle yapmak istedim” deyince, Peygamber efendimiz duâ buyurdular.
Eshâb-ı kirâm, düşmanla çarpışmak için düzenli bir şekilde yürürler, içlerinden hiçbiri, ileri geri gidip, safları bozmazdı.
İslâm orduları hiç bir zamân fethettikleri ülke halkına zulüm ve işkence etmemişler, aksine orada yaşayan insanlara adâletle davranmışlar ve halkı, zâlim olan hükümdârların şerrinden kurtarmışlardır.
Ebû Ubeyde (r.anh), ordusuyla hareket ederek, sulh ile Humus’u aldı. Rum Kayseri Herakliüs’ün büyük ordularını perişân eden İslâm askerlerinin başkumandanı Ebû Ubeyde bin Cerrah, adamlarını bağırtarak zafer kazandığını, her şehirde îlân etti. Yerli halka halîfe Ömer’in (r.anh) emirlerini bildirdi. Humus’u alınca da; “Ey hıristiyanlar! Allah’ın yardımı ile ve halîfemiz Ömer’in (r.anh) emrine uyarak bu şehri de aldık. Hepiniz ticâret, iş ve ibâdetlerinizde serbestsiniz. Mal, can ve ırzınıza kimse dokunmayacaktır, İslâmiyetin adâleti, aynen size de tatbîk edilecek, her hakkınız gözetilecektir. Düşmana karşı, müslümanları koruduğumuz gibi, sizi de koruyacağız. Bu hizmetimize karşılık, müslümanlardan hayvan zekâtı ve uşr aldığımız gibi; sizden de, senede bir kere cizye vermenizi istiyoruz. Size hizmet etmemizi ve sizden cizye almamızı Allahü teâlâ emretmektedir” dedi. Humus Rumları, cizyelerini seve seve getirip, Beytülmâl emîni Habîb bin Müslim’e teslim ettiler. Bizans imparatoru Herakliüs’ün, asker toplayarak Antakya’ya hücûma hazırlandığı haberi alınınca, Humus’daki askerin, merkezdeki kuvvetlere katılmasına karar verildi. Ebû Ubeyde hazretleri; “Ey hıristiyanlar! Size hizmet edip, korumak için söz vermiştim. Şimdi halîfemiz hazret-i Ömer’den aldığım emir üzerine, Herakliüs ile gazâ edecek kardeşlerime yardım için gidiyorum. Size verdiğim sözde duramıyacağım. Bu sebeple Beytülmâla gelerek cizyelerinizi geri alın. İsimleriniz ve verdikleriniz defterimizde yazılıdır” diye îlân etti. Suriye şehirlerinin çoğunda da böyle oldu. Hıristiyanlar, müslümanların adâlet ve şefkatini görünce; senelerden beri Rum imparatorlarından çektikleri zulüm ve işkencelerden kurtuldukları için, bayram yaptılar. Çoğu seve seve müslüman oldu. Kendi arzuları ile Rum ordularına karşı, İslâm askerlerine casusluk yaptılar. Ebû Ubeyde (r.anh) böylece, Herakliüs ordularının her hareketini günü gününe haber alırdı.
Müslümanlar, ilk yıllarda denizle pek ilgilenmediler. Hazret-i Ömer zamânında, Bahreyn vâlisi Âlâ bin Hadramî; gemilerle Fâris bölgesine geçti ise de, gemileri kaybetti. Hazret-i Ömer, kendisine haber verilmeden yapılan bu deniz harekâtına şiddetle karşı çıktı. Vâliyi vazîfesinden aldı. Böylece, denizcilikte yeni olan müslümanları tehlikeye atmak istemedi. Şam vâlisi Muâviye (r.anh), Hazret-i Osman zamânında deniz seferi için izin istedi. Müslümanlar, geçen zamân zarfında denizcilikle ilgili yeterli bilgileri öğrenmişlerdi. Hazret-i Osman, sâdece gönüllülerin katılması şartı ile, deniz seferlerine izin verince; Akdeniz’de ikiyüz gemilik İslâm donanması, bin gemilik Bizans donanmasını yenerek Kıbrıs’ı aldı. Sonra, binyediyüz gemilik bir İslâm donanması kuruldu. Mısır’da bir tersâne inşâ edildi. Artık denizciliği iyice öğrenen müslümanlar, başka milletlere denizcilik öğrettiler. Kısa zamânda, İspanya’dan Hindistan’a kadar İslâmiyeti yayıp, İstanbul’u bir kaç defa kuşattılar. Fakat Bizanslıların yeni buldukları Rum ateşi, bir çok müslümanın şehîd olmasına sebeb oldu.
İslâm ordusu, Emevîler devrinde bâzı küçük değişikliklerle, Hulefâ-i Râşidîn zamânındaki gibi devâm etti. Ordu, harpte beşe ayrılırdı. Biri ortada, başkumandanın emri altında bulunurdu. Buna Kalb-ül-Ceyş yâni ordunun kalbi denirdi. Sağ tarafında yer alanlara Meymene, sol taraftakine Meysere, öndeki süvarilerden meydana gelen birliklere Mukaddime, arkadakilere de Sakât-ül-Ceyş dendi. Kara ordusu, donanma ile de desteklenirdi. Emevîlerin bir devâmı şeklinde olan Endülüs Emevîlerinde de sistemde bir farklılaşma olmadı. Kuzey Afrika yerlileri ve İspanyol asıllı müslümanlara da orduda yer verildi.
Abbâsîler devrinde, Arablardan başka kavimlerin de müslüman olup, Abbasî bayrağı altında toplanmaları netîcesinde, orduda büyük bir gelişme meydana geldi. Devletin nizâmî ordusunu teşkîl eden askerin sayısı yüzbinleri aştı. Bunlar, devletten muntazam maaş alırlardı. Savaş ânında, cihâda gitmek için orduya halk arasından gönüllüler de katılırdı. Abbasî ordusunun beşte dördü Horasanlı Türklerden meydana gelmiştir. Horasan taraflarında yapılan cihâd faâliyetlerinde esir alınanlar veya yeni müslüman olan Türkler, orduya alınarak yetiştirilirlerdi. Askerler arasında bâzı kabîle gayretlerinin görülmesi üzerine müslüman Türklerin ehemmiyeti daha da arttı. Türk komutanlar, devletin en yüksek kademelerine getirildiler. Abbasî ordusundaki Türk askerlerinin sayısı yetmişbini buldu. Askerler için, Bağdâd yakınlarındaki Samarra ordugâh şehri kuruldu ve halîfe için bir saray yapıldı. Devlet bir müddet buradan idâre edildi. Bizans sınır boylarına sugur denilen kaleler yapıldı ve asker yerleştirildi. Tarsus civarı İslâm memleketlerinden gelen pek çok müslüman tarafından şenlendirildi. Onlarla birlikte, askere İslâmiyetin emir ve yasaklarını anlatan bir çok âlim de geldi (Bkz. Sugur ve Avâsım). Bu üslerden Bizans üzerine her yıl seferler düzenlendi.
Abbâsîlerde askerî teşkîlât; 1- Piyadeler, 2- Süvariler, 3- Okçular, 4- Mancınıkçılar, 5- Sapancılar, 6- Neftçiler, 7- Debbâbe ve dabbur araçlarını kullanan zırhlı birlikler, 8- Mühendis ve doktorlar diye sınıflara ayrılırdı.
Piyâde ve süvâriler; kılıç, harbe, mızrak, kalkan gibi silâhlar kullanırlar. Okçular; ok, yay, kılıç, kalkan taşırlar, başlarına miğfer, vücûdlarına da zırh giyerlerdi. Neftçiler; yanıcı sıvılara batırılmış bezleri yakarak düşman üzerine atarlardı. Kaleye hücûm ediyorlarsa, üzerlerine ateşin te’sir etmediği elbiseler giyerlerdi.
Her onbin kişiye, bir Emir, her bin kişiye bir Kâid, her yüz kişiye Nakîb, on kişiye bir Ârîf komuta ederdi.
Askerler sınıflarına göre elbise giyerlerdi. Kılıçları, önceden boyunlarına asarken; Mütevekkil zamânından îtibâren bellerine kuşandılar.
Abbâsîler, casusluk teşkilâtına çok önem verdiler. Seçilen kimseler, çeşitli meslek erbabı hüviyetinde komşu ülkelere gidip, topladıkları haberleri ilgili yerlere ulaştırırlardı.
Abbâsîlerde ordu işlerini yürüten iki meclis vardı. Bunlar askerlerin maaşının tesbit ve ödenmesi işlerine bakan Meclis-üt-takrîr ile ordunun sicil işlerine bakan Meclis-i mukâbele idi. Bu meclisler de kendi içinde; hassa ordusu meclisi, askerî hizmet ordusu meclisi ve eyâlet ordusu meclisi şeklinde alt birimlere ayrılıyordu.
Abbasî ordusunda donanma bilhassa Mısır’da inkişaf etmiş, Nil’de nehir gemiciliği şöhret bulmuştu. Mısır Dimyat’da tersâne kurularak donanmanın ihtiyâcı olan gemiler inşâ edildi.
Orta Asya’da hüküm süren Türk devletlerinin düzenli orduları vardı. Süvârî birlikleri ordunun esâsını teşkil ediyordu. Cesur ve cengâver askerlere sâhib olan bu ordular, Asya’ya hâkim oldukları gibi, Avrupa’nın içlerine kadar ilerlemişlerdi.
İslâmiyetin yayılması ile Türkler kitleler hâlinde müslüman olmuş, böylece İslâmiyetin şerefi, Türklüğün asâleti ile birleşerek târihe şan veren büyük devletler kurulmuştur. Bu devletlerin ordularının ortak gâyesi; İslâmiyeti insanlara duyurmak, dünyâ ve âhırette rahat ettirecek yolu onlara bildirmek olmuştur. 1040 yılındaki Dandanakan savaşından sonra Oğuz Türklerinin kurduğu büyük Selçuklu Devleti de, Allahü teâlânın dînini yaymak için büyük gayret göstermiştir. Büyük kuvvetlere sâhib olan Bizans hükümdârı Diyojen’i 1071’de Malazgird’de yenen Alb Arslan da, aynı inancın yayıcısı idi. Büyük Selçukluları, diğer Türk devlet ve beylikleri ile Osmanlılar tâkib etti. Bu devletlerin devâmlı ülkeler fethetmeleri, orduları sâyesinde olmuştur, İ’lâ-yı kelimetullah için savaşan müslüman Türk orduları, târih boyunca, Asya, Afrika ve Avupa’da sancaklarını dalgalandırmışlar, İslâm inanç, örf ve âdetlerinin o beldelerde yerleşmesinde öncülük etmişlerdir. Bu gâyenin Allahü teâlânın kendilerine bir ihsânı olduğuna inanan Türkler, târih boyunca bunu hiç kaybetmemişlerdir. Bu bakımdan hiç bir zamân gelişi güzel yapılmayan savaşlarda, milyonlarca Türk evlâdının kanı kat’î surette boş yere dökülmemiştir. Türk ordularını kıt’adân kıt’aya dolaştıran hep bu ideâl olmuştur. Bu ideâli kaybeden devletler, kısa zamânda ortadan silinmişler, yerlerini İslâmiyeti daha iyi yayanlara bırakmışlardır.
Müslümanlar; bulundukları her yerde ızdırap çeken, hor görülen, milyonlarca insanı korumuş, oralarda hak ve adâletin temelini atmışlardır. İslâm ordusu, sömürü, soygun, katliâm ve ahlâksızlıklara devâmlı karşı çıkmış; aksine, insanlık, hamiyyet, şefkat, hakka saygı ve adâleti dâima muhâfaza ve müdâfaa etmiştir. Zâlimlerin karşısında, mazlumların yanında, hakkın müdâfii olan İslâm ordusu, İstanbul fethinde görüldüğü gibi, gittiği her yerde kurtarıcı olarak karşılanmıştır.
Selçuklular, eski onlu Türk sistemi üzerine kurdukları ordularını, Peygamber efendimizden beri devâm eden ıktâ sistemine bağlı ücretli askerlerle kuvvetlendirdiler (Bkz. Iktâ). Türkiye Selçuklularının askerî teşkilâtı da Büyük Selçuklu askerî teşkilâtı gibiydi. Yaya ve atlı olan maaşlı askerler, hükümdârın mâiyetinde bulunurdu. Tımarı olan asker ile ümerânın beslemeye mecbur olduğu asker de ordunun esâsını teşkil ederdi.
Ateşli silâhların bulunmasıyla, Türkler bu yeniliği derhâl askerî sâhada uygulamaya koyuldular. Selçuklu ordusunda top kullanıldı. Osmanlılar, önceki Türk ordularının teşkilâtlarından istifâde ederek, kendilerine has bir ordu mâydana getirdiler.
İslâm ordularını meydana getiren askerler; İslâmiyetin emirlerini yaptıkları, yasaklarından kaçındıkları, komutanlarına itâat ettikleri oranda başarılı olmuşlar ve düşmana gâlip gelmişlerdir. Hazret-i Ömer, bir kaleyi muhâsara etmiş, fakat fetih bir türlü gerçekleşmemişti. Halîfe askerini toplayıp; içlerinde günâh işleyen birinin bulunduğunu, yoksa kalenin fethedilmesi lâzım geldiğini bildirmişti. Askerlerin arasından biri; “Ey Emîr-ül-mü’minîn! O kimse benim! Zîrâ, dün gece namaz kılmak için kalktığımda, misvâğımı bulamadım ve misvâksız abdest aldım” dedi. Hazret-i Ömer; “Tövbe ediniz” buyurduktan sonra, herkes bu emri yerine getirmiş ve kale, bundan sonra fethedilebilmişti.
İslâm devletinde ordular; halka zulmeden zorbaları yola getirmek, kânunlara karşı gelenleri cezâlandırmak ve İslâm topraklarına göz diken dış güçlere karşı vatanı müdâfaa etmek için kurulur. Ayrıca, askerî güçlerine göre gayr-i müslim devletlerde yaşayan insanların da İslâm’ı duyup, müslüman olma şerefine kavuşmalarına vâsıta olurlar. İslâmiyette ordunun asıl gâyesi; fitne ve fesadı temizlemek, insanların dünyâ ve âhirette kurtulmalarını sağlamaktır. İnsanları boş yere öldürmek, toprak zabtetmek, kuru kavga ve cihangirlik dâvası gütmek; İslâm ordusunun asıl gâyesi değildir.

ORDUNA İYİ DAVRAN !
 Halîfe hazret-i Ömer’in, başkumandan Sa’d bin Ebî Vakkâs’a (r.anh) yazdığı şu mektubda, müslümanların ordu tertibi ve kumandanın hareket tarzı gâyet güzel îzâh edilmektedir:
“Ey Sa’d! Askerine, her zamân olduğu, gibi, yürüyüş esnâsında da iyi davran. Onları yorgun düşürecek bir yolu tercih etme. Düşman ile zinde bir hâlde karşılaşmak için zamân zamân uygun güzergâhlarda mola ver. Cum’a günü ve gecesi dinlensinler ki, istirahat onlara yeni bir canlılık ve dinçlik versin. Ordugâhını, sulh hâlindeki köy ve kasabalardan uzakta kur ve zımmilerin bulundukları mahallere yaklaştırma. Askerlerin musîbete uğramamaları ve bir şeylerini kaybetmemeleri için iyice güvenmediğin kimselerin ordu içine girmesine izin verme. Emirlerine uyan, sabırla hareket eden askerine iyi muamele et ve vefâlı bir baba ol.
Savaştıklarınıza karşı zafer kazanmak için de olsa, andlaşma yaptığınız insanlara zulüm etme. Düşman memleketini fethedince aralarına casuslar gönder. Durumlarını öğrenmeye çalış ki herhangi bir şey sana gizli kalmasın. Etrâfında, doğruluğuna ve isâbetli görüşüne güvendiğin kimseleri bulundur. Zîra, yalancının haberi, doğru söylese bile, fayda vermez. Sahtekâr olan, lehine değil aleyhine casusluk yapar.
Düşman topraklarına yaklaştığında çok sayıda öncü birlikleri ve keşif kolları gönder. Öncüler, düşmanın gizli hâllerini öğrenir, keşif kolları da etrâfı gözetleyip onların imdat kuvvetlerinin yolunu keser. Öncüleri, kuvvetli ve askerlikte mahâret sâhibi olanlardan seç. Altlarına hızlı koşan güçlü atlar ver. Keşif koluna seçtiklerin; güçlüklere sabırla karşı koyan, sıkıntılara en çok katlanabilen, kahraman, cengâverlerden olsun. Zîra düşmana ilk gösterilecek şey kuvvettir.
Kimseyi diğerlerinden ayırarak aşırı sevgi gösterme. Böyle yaparsan yakınların ve işlerin sebebiyle kendilerini sevdiğin kimselerin çoğu emrini dinlemez olur.
Mağlûb olmaktan, zâyiât vermekten korktuğun tarafa öncü ve keşif birlikleri gönderme. Düşmanla karşılaşmadan önce, onların bütün gücünü teferruatıyla öğren. Düşman askeri kadar rahat hareket edebilmek için, araziyi en az oranın halkı kadar tanı. Bu bilgileri toplamadan önce mecbur kalmadıkça ölüm-kalım savaşına girişme. Düşmanla karşılaşınca da bütün gücünle uygun göreceğin savaş taktiğine göre çarpışmaya başla...”

1) Peygamberler Târihi Ansiklopedisi; cild-4, sh. 117, cil-6, sh. 76, 163
2) Rehber Ansiklopedisi; cild-13, sh. 223
3) El-Hadârat-ül İslâmiye (A. Mez.); cild-2, sh. 125
4) Kitâb-ul-harâc (Kudâme bin Câ’fer); sh. 252
5) Muhtasar-ı Târih-il-Arab (Emir Ali); sh. 271