Oğuzların Yüregir boyuna mensub olan Ramazan Bey’in kurduğu bu beylik; 1383 yılına kadar Elbistan’ı, oranın Dulkadiroğullarına geçmesi ile de, Adana’yı merkez yapmıştır.
Ramazanoğullarının mensûb oldukları Üçoklu Türkmenleri, Moğol istilâsı sebebiyle, onüçüncü asırda Anadolu’ya gelen Türkmenler arasında bulunuyorlardı. Bunlar, devamlı şekilde Moğollarla mücâdele ettiklerinden, kesin bir iskân sâhası bulamadılar. Suriye’ye indiklerinde, Memlûklü sultânı Baybars, bunları Antakya’dan Gazze’ye kadar uzanan bölgeye yerleştirdi ve beylerine dirlikler verdi. Türkmenler, Memlûklü Devleti’nin en mühim yardımcı askerî kuvvetini teşkil ettiler. Bu sâyede Sultan Baybars, Haçlılar ve Moğollar ile giriştiği savaşlarda parlak zaferler kazandı. Ayrıca, Kilikya’daki Ermeni topluluğuna da ağır darbeler indirdi. Anadolu’da Moğol nüfûzunun yayılmaya başlamasından ve bilhassa Ebû Sa’îd Bahadır Hân’ın ölümünden sonra Üçok Türkmenleri, Kilikya üzerine akınları yoğunlaştırıp, ele geçen topraklarda yerleşmeye başladılar. Bu sırada beyliğin başında, Ramazan Bey bulunuyordu. 1344 senesinden îtibâren batıya doğru gelişen fetih hareketi ile Silifke’ye kadar uzanan beylik; 1360 yılında Memlûklülerin de yardımı ile Adana ve Tarsus’u da ele geçirdi.
Ramazan Bey’in ölümünden sonra yerine geçen oğlu İbrâhim Bey, bağımsızlığını îlân etmek için Karamanoğlu Alâaddîn Bey’le ittifâk kurarak, Memlûklü sultânına baş kaldırdı. Bu durum üzerine Memlûklülerin Haleb vâlisi Yılboğa, Türkmenler üzerine yürüdü ve Misis kalesini ele geçirdi. Bu sırada Adana’da bulunan Ramazanoğlu İbrâhim Bey, Bayat Türkmenlerine sığınmak istedi ise de, Sis vâlisi tarafından yakalanarak mâiyeti ile Yılboğa’ya teslim edildi. Yılboğa, başta İbrâhim Bey olmak üzere kardeşi Kara Mehmed’i, annesini ve diğer esirleri derhâl öldürdü. Emirlerinin öldürülmesinden büyük üzüntü duyan Yüregirliler, Misis’e dönerken Yılboğa’ya, Saruca-Şam geçidinde büyük bir baskın düzenlediler. Bu baskında Yılboğa’nın gözünden yaralanarak kaybolması, Memlûk ordusu arasında büyük panik çıkmasına sebeb oldu. Memlûklü ordusu, ağır kayıplar vererek geri çekildi.
İbrâhim Bey’in öldürülmesi üzerine, yerine kardeşi Ahmed Bey geçti. Ahmed Bey, tahta çıktığı sene (1385), Dulkadiroğlu Halil Bey ile birleşerek Maraş’ı ele geçirdi. Ancak emîr Yılboğa bölgeye gelerek duruma hâkim oldu. Bundan sonra Ahmed Bey, yerini sağlamlaştırmak için Memlûklülerle iyi geçinmeye gayret etti. Memlûklü sultânı Berkuk’un ölümü ile ülkede ortaya çıkan karışıklıklardan faydalanarak, durumunu kuvvetlendirdi. Bu sırada Haleb’i kuşatan meşhûr Arab kumandanı Nuayr’a karşı Memlûklülerin yardımına koşan Ahmed Bey, Sultan Ferec’in iltifâtına mazhar oldu ve kızını Sultan Ferec ile evlendirerek Memlûklülerle akrabâlık kurdu. Ayrıca 1410 senesinde Mısır’ı ziyâret etti. Böylece daha rahat hareket etme imkânlarına kavuşan Ahmed Bey, Mısır dönüşünde topraklarına sefer düzenleyen Karamanoğlu’nun üzerine giderek yedi aylık bir kuşatmadan sonra, Tarsus’u ele geçirdi (1415). Şehrin idâresini oğlu İbrâhim Bey’e bırakarak, Adana’ya döndü.
Ahmed Bey’in 1417 senesinde ölümü üzerine, yerine oğlu İbrâhim Bey geçti. Kaynakların cesûr, heybetli, dirâyetli bir emîr olarak vasıflandırdıkları Ahmed Bey; âlimlere hürmetli, fakirleri koruyan, iyiliksever bir beydir. Ahmed Bey’in ölümünden sonra, Üçokların siyâsî ehemmiyeti gittikçe azaldı.
Bilhassa oğulları ile sülâlenin ileri gelenleri arasında saltanat mücâdelesi baş gösterdi. Bu mücâdeleden muvaffakiyetle çıkan oğlu İbrâhim Bey, Mısır Memlûklü sultânına elçi göndererek bağlılığını bildirdi. Ramazanoğullarının taht mücâdelesinden faydalanan Karamanoğulları, Tarsus’u geri aldı. Bu yüzden Memlûklü sultânı Müeyyed Şeyh 1417 senesinde Suriye üzerine sefere çıktı. Memlûklü ordusu Amik ovasına geldiğinde, Ramazanoğlu İbrâhim Bey, kuvvetleriyle Sultâna katıldı. Sultan, Elbistan üzerine yürürken, komutanlarından Kaçkar’ı, Tarsus’un zaptı ile vazifelendirdi. Karamanoğulları adına Tarsus vâlisi olan Mukbil, müdâfaaya kalkıştıysa da muvaffak olamadı ve emân dileyerek şehri teslim etti. Sultan, Doğu Anadolu’da bâzı kaleleri aldıktan sonra geri döndü.
Ertesi sene İbrâhim Beğin, Karamanoğulları ile ittifâk yapıp Memlûklü sultânına karşı cephe alması, Memlûklü-Ramazanoğlu ilişkilerinin bozulmasına sebeb oldu. Bunun üzerine Sultan; İbrâhim Bey’i azlederek, yerine kardeşi İzzeddîn Hamza Bey’i tâyin etti. Böylece Çukurova bölgesinde tekrar karışıklıklar başladı. İbrâhim Bey, Karamanoğullarından gördüğü yardım ile Adana bölgesine hâkim bulunuyor ve kardeşi Hamza’nın beyliğini reddediyordu. Karamanoğullarının İbrâhim Bey’i desteklemek sûretiyle, devleti aleyhine faâliyetlerde bulunmasına son derece sinirlenen Memlûklü sultânı, oğlu Seyyid İbrâhim kumandasında bir orduyu Karaman ülkesi üzerine gönderdi. İbrâhim Bey, yanında Karamanlı Mehmed Bey’in oğlu Mustafa Bey de olduğu hâlde, Adana civârında Memlûklü kuvvetleriyle karşılaştı ve bozguna uğradı. Kaynatası olan Karamanoğlu Mehmed Bey’in yanına sığınan İbrâhim Bey, aynı senenin sonbaharında Karamanoğullarının Kayseri üzerine yaptığı sefere katıldı. Kayseri hâkimi Dulkadiroğlu Nâsirüddîn Mehmed Bey, müttefik kuvvetleri bozguna uğrattı. Karamanoğlu Mehmed Bey, muhârebede esir düştüğü gibi, oğlu Mustafa Bey de öldürüldü. Ramazanoğlu İbrâhim Bey ise kaçmaya muvaffak olduysa da sonra yakalanarak, 1427 senesinde Kâhire’de öldürüldü.
Memlûklülerin desteğini sağlayan ve ağabeyi İbrâhim Bey’e karşı girişilen harekâta katılan Ramazanoğlu Hamza Bey hakkında, kaynaklarda yeterli bilgi bulunmamaktadır. Hamza Bey’in beyliğinin ne kadar sürdüğü ve nerede öldüğü de belli değildir. Ancak onun da ağabeyinin ölümünden sonra çok geçmeden düşmanlarıyla yaptığı bir mücâdelede öldürülmüş olduğu tahmin olunmaktadır.
1427 senesinde beyliğin başına Mehmed Bey getirildi. Mehmed Bey; sık sık Kâhire’ye gidip, Memlûklü sultânına bağlılığını göstermiş ve beyliğini elinde tutmaya çalışmıştır. Ayrıca amcası Ali Bey ile de emirlik için mücâdele hâlinde olduğundan bölge, kendisi ile amcası Ali Bey arasında ikiye bölünmüş durumda idi. Zamanı karışıklık içerisinde ve Memlûklülere tam tâbiyetle geçen Mehmed Bey’in hangi târihte ve nasıl öldüğü bilinmemektedir.
Mehmet Bey’in yerine Eylûk Bey geçmiştir. Adana ve Misis bölgesine hâkim olan Emîr Eylûk, Varsak beylerinden Karaoğlu Mûsâ ile mücâdele hâlinde idi. Ramazanoğlu Eylûk Bey, Haleb vâlisinden gelen yardımcı kuvvetler ile Varsak beyinin üzerine yürüdü. Çok çetin geçen muhârebe sonunda Varsak beyi Mûsâ ile Ramazanoğlu Eylûk Bey öldürüldü. Emîr Eylûk’un ölümü ile kuvvetleri büyük bir bozguna uğradı ve bütün ağırlıkları Varsakların eline geçti (1440). Varsaklar karşısında uğradıkları bozgundan sonra Ramazanoğulları uzun müddet siyâsî olaylara karışmadılar. Bu sırada Eylûk Bey’in yerine, sembolik olarak beyliğin başında bulunan Dündâr Bey geçti.
Dulkadiroğulları ile Memlûklüler arasında çıkan muhârebede, Osmanlılarca desteklenen Dulkadiroğulları, Memlûklüleri bozguna uğrattı. Savaş sonrası Dulkadiroğlu Şehsuvar Bey, Ramazanoğullarının başına Ömer Bey’i tâyin ederek durumu Fâtih Sultan Mehmed Hân’a bildirdi. Ömer Bey, çok geçmeden Memlûklülere yanaşarak Dulkadiroğullarına karşı cephe aldı. 1469 senesinde Memlûklülerin Malatya vâlisi Korkmaz es-Sagîr ile ortak hareket eden Ömer Bey, Şehsuvar Bey’in üzerine sefer düzenleyerek onu mağlûb etti. Aynı sene Sis üzerine yürüyen Ramazanoğlu, Dulkadirlere geçmiş olan şehri kolayca ele geçirdi. Ömer Bey’in Memlûklülere olan bağlılığı, Osmanlı-Memlûklü harbi sırasında da devâm etti. 1485 senesinde Osmanlı kuvvetleri Adana’yı zabt ettiği zaman, Ramazanoğlu Ömer Bey, Özeroğlu Melik Bey ve Gündüzoğlu Mehmed Bey karşı çıktılar. Osmanlı kuvvetleri, yapılan savaşta bu beyleri yenerek, Gündüzoğlunu öldürüp Ramazanoğlunu esir alarak Bâyezîd Hân’a gönderdiler. Ömer Bey’in âkibeti hakkında hiç bir bilgi bulunmamaktadır.
Ömer Bey’den sonra beyliğin başına, 1480 senesinde Halep’de öldürülen Dâvûd Bey’in oğlu Gıyâseddîn Halil Bey geçti ve otuz sene gibi uzun bir zaman hüküm sürdü. Hattâ, Osmanlıların Çukurova bölgesinde hâkimiyetlerini kabûl ettikten sonra, bu devletle iyi geçinmeyi, beyliğinin geleceği bakımından daha faydalı gördü. Osmanlılar ile olan bu dostluğu, Ramazanoğulları Beyliği’nin Memlûklü Devleti ile bağlantılarını iyice zayıflattı. Uzun süren saltanatı sırasında, bölgede barışın sağlanması için büyük dikkat sarfeden Halil Bey; âlimlere hürmet eden, cömert, fakîr-fukarâyı koruyup gözeten bir bey idi. Tebeası tarafından çok sevildiği için, hizmetleri sebebiyle kendisine, dîne yardım eden mânâsına gelen Gıyâseddîn lakabı verildi. Ramazanlı ülkesi en çok bu bey zamânında îmâr görmüş, câmiler, medreseler, saraylar, hanlar ve çeşmeler ile ülkenin dört bir yanı tezyin edilmişti. Halil Bey, mezâr kitâbesinden anlaşıldığına göre 1511 senesinde vefât etmiştir.
Halil Bey’in vefâtından sonra, yerine kardeşi Mahmûd Bey geçti. Mahmûd Bey de, Osmanlı Devleti’ne yaklaşmak ve Memlûklülerle olan yakınlığını azaltmak sûretiyle ağabeyi Halil Bey’in siyâsetini devâm ettirdi. Ancak Memlûklüler, Mahmûd Bey’i beylikten azlederek, yerine kardeşinin oğlu Selim Bey’i tâyin ettiler. Bu durum üzerine Mahmûd Bey, İstanbul’a gelerek Yavuz Sultan Selim Hân’a tâbiiyetini arzetti. Mahmûd Bey’e büyük îtibâr gösteren Osmanlı sultânı Yavuz Sultan Selim Hân, ikiyüzbin akçelik bir dirlik verdi. Ayrıca seferde kendisine refâkat etmek imtiyâzını da bahşetti. Böylece Mahmûd Bey, sultandan başka kimseye tâbi olmayacaktı.
1516 senesinde Osmanlı ordusu, Mısır seferine çıktığı zaman, Mahmûd Bey de pâdişâhın yanında bulunuyordu. Ordu Haleb’e geldiği zaman, Mahmûd Bey’e bağlı Ramazanlı kuvvetleri Osmanlı sultânının ordusuna katıldılar. Ridâniye savaşı sırasında Memlûklü sultânı Tomanbay ve üçyüz seçme silâhşörün, pâdişâhı öldürmek için otağ-ı hûmâyûna baskında bulundukları sırada, Sadrâzam Sinan Paşa’nın yanı sıra, Ramazanoğlu Mahmûd Bey de öldürüldü. Mahmûd Bey’in na’şını Haleb’e gönderen Yavuz Sultan Selim Hân, Ramazanoğulları Beyliği’nin başına Halil Bey’in oğlu Kubad Bey’i tâyin etti.
Beyliğin başına Kubad Bey’in getirilmesi üzerine, çok geçmeden bölgede meydana gelen karışıklık üzerine Ramazan ilinin tamâmı, 1519 senesinde Halil Bey’in diğer oğlu Pîrî Bey’e verildi. Osmanlı pâdişâhı Kanunî Sultan Süleyman Hân, Pîrî Bey’in bölgede rahat hareket edebilmesi için, başta Kubad Bey olmak üzere kardeşlerini Rumelide görevlendirdi. 1526 senesinde Osmanlı ordusu, Mohaç’ta düşman karşısında bulunduğu bir sırada Bozok bölgesinde Söklenboy beyi Mûsâ ile Dulkadirli Zûnnun’un birlikte çıkardıkları isyânın bastırılmasında, Pîrî Bey’in büyük gayreti görüldü. Yine aynı sene içinde Adana’da Donuzoğlan adında birisi, etrâfına topladığı bir kaç yüz kişi ile etrâfı yağmalamaya ve yakıp yıkmaya başlamıştı. Bu durum üzerine Ramazanoğlu Pîrî Bey; âsîleri, Konur suyu denilen yerde bozguna uğratarak, Donuzoğlan’ı öldürdü. Pîrî Bey daha sonra Tarsus’ta Yekçe Bey’in çıkardığı isyânı bastırdı. Onu yakalayarak İstanbul’a gönderdi. 1527’de Kara İsalu Türkmenlerinden olup, Safevîlerin propagandacılığını yapan Mustafaoğlu Veli Halîfe, Adana’da üçüncü ayaklanmayı çıkardı. Kara İsalu pazarını yağmaladıktan sonra Kusunlu’ya saldıran Veli Halîfe, daha sonra Tarsus üzerine yürüyerek Sancak Beyi Kara Hasen’i bozguna uğratmış ve onu şehre kapanmaya mecbûr etmişti. Veli Halîfe, Ramazanoğlu Pîrî Bey’in üzerine geldiğini duyunca, Tarsus muhâsarasını kaldırıp, dağlara çekilmek istedi ise de, Pîrî Bey yetişerek âsîlerin büyük bölümünü öldürdü.
Pîrî Bey’in bütün bu başarılarına rağmen Osmanlıların kuvvetli merkeziyetçi idâreleri karşısında durumu çok nâzikti. Çok geçmeden Candaroğullarına ve Dulkadiroğullarına mensûb beyler gibi o da atayurdunu bırakıp bir devlet me’mûru sıfatı ile muhtelif yerlerde vazife yapmaya başladı. Pîrî Bey, Paşa ünvânı ile Karaman, Haleb ve Şam’da beylerbeylik yaptı. Pîrî Paşa’dan sonra Adana’ya gönderilen devlet adamları Ramazanlı topraklarına hâkim olamayınca, tecrübeli bir devlet adamı olan Pîrî Paşa tekrar beyliğin başına geçirildi.
Pîrî Paşa’dan sonra beylik, vasiyeti üzerine küçük oğlu Derviş’e verildi. Babasının sağlığında Tarsus’da Sancak Bey’i olan Derviş Bey; ava meraklı, avcı kuşların tedâvisinde ihtisâs sâhibi, dürüst ve cömert bir insandı. Altı ay gibi çok kısa bir süre beylik yapan Derviş Bey’in 1569 senesinde ölümü üzerine yerine Sis Sancak Bey’i olan ağabeyi İbrâhim Bey geçti. Cömertliği ve ilim adamlarına olan muhabbeti ile tanınan İbrâhim Bey, 1580 senesinde vefât etti. Ataları gibi ahlâkının temizliği ve iyi davranışları ile tanınan İbrâhim Bey, 1594 senesinde sağ bulunuyordu. Ancak 1582 senesinde Adana hâkimi olarak İbrâhim Bey’in diğer oğlu İsmâil Bey görülmektedir. Mehmed Bey’in, bu târihten önce başka bir vazifeye alındığı anlaşılmaktadır. 1595’den sonra beyliğin başında Mehmed Bey’in oğlu Pir Mensur’un bulunduğu ve onun da 1609’da ayrıldığı bilinmektedir. 1609 yılından îtibâren Adana, Halep, Sis ve Tarsus; Kıbrıs Beylerbeyliğine bağlanmak sûretiyle Ramazanlı beyliği topraklarının bütünlüğü kayboldu. Daha sonraları Beylerbeyliğin merkezi Adana oldu.
Ramazanlı Beyliği’nin siyâsî teşkîlâtı, Dulkadirlilerde olduğu gibi, Oğuz geleneklerine yâni töre esâsına dayanıyordu. Kendilerine âit olarak para bastırmışlardır. Halil Bey’den önceki Ramazanoğlu beylerine âit câmi, medrese ve hamam gibi eserlere rastlanmamıştır. Halil Bey, Adana’da iki câmi ile bir medrese yaptırdığı gibi, Eski Câmi’yi de tâmir ettirmiştir. Halil Bey’in oğlu Pîrî Paşa, Adana’da büyük bir câmi, bir medrese, yoksulları doyurmak için aşevleri ile han ve hamamlar yaptırmış ve böylece babası zamânında başlatılan îmâr faâliyetlerini hiç aksatmadan devâm ettirmiştir. Bu arada halkın çalışabilmesi için kumaş dokuma tezgahları, yağhâneler, bedesten ve dükkânlar da yaptırılmıştır.
Ramazanoğulları zamânında Çukurova, hac yolunun geçtiği mühim bir bölge idi. Osmanlı Devleti’nin yükselişi ile birlikte bu yolun önemi daha da arttı. Bu durumun bölgenin iktisadî hayâtına önemli ölçüde te’sir ettiği anlaşılmaktadır.

1) Sahâif-ül-Ahbâr; cild-3, sh. 171
2) Künh-ül-Ahbâr; cild-3, sh. 57
3) Münşeât-üs-Selâtin; sh. 470
4) Sicil-i Osmânî; sh. 44
5) Düvel-i İslâmiyye; sh. 316
6) Rehber ansiklopedisi; cild-14, sh. 265