Horasan’da kurulan hânedân, adını kurucusu İranlı Tâhir bin el-Hüseyn’den alır. Halîfe Harun Reşîd zamânında Horasan vâlisi olan Ali bin Îsâ, Buşenc vâliliğine Tâhir’i tâyin etmişti. Tâhir bin Hüseyn, vâli olduğu sene, bölgedeki hâricîler ayaklanarak, Buşenc’e girdiler ve bir medreseyi basarak hoca ve talebeleri öldürdüler. Vâli Tâhir de buna karşılık olarak bir haricî köyünü basarak bir çok haricîyi ortadan kaldırdı. Horasan vâliliğine Herseme bin A’yan’ın tâyin edilmesi üzerine, Tâhir’in siyâsî hayâtı parlamaya başladı.
Halîfe Harun Reşîd’in vefâtından sonra, oğulları arasında çıkan hilâfet mücâdelesinde Tâhir büyük rol oynadı ve El-Me’mûn’un yanında yer aldı. Halîfe El-Emîn’in yanında yer alan eski Horasan vâlisi Ali bin Îsâ’nın kuvvetleriyle çarpışan Tâhir, onları mağlûb ederek Hemedan üzerine yürüdü. Hilâfeti ele geçirmiş olan El-Emîn, Tâhir’in üzerine yirmibin kişilik bir kuvvet gönderdi. Bu orduyu da mağlûb eden Tâhir, Hemedan’ı kuşattı ve bir süre sonra şehri ele geçirdi. Kuzeyde bulunan Kazvin’i de aldıktan sonra, Hulvan’ın Şelaşân köyünde ordugâh kurdu. 812 senesinde Halîfe el-Emîn, üçüncü bir orduyu Tâhir’in üzerine sevk etti ise de, Tâhir’in yürüttüğü propaganda sâyesinde ordu, Irak-ı Acem hudûdunda dağıldı. Tâhir, ele geçirdiği bölgeleri Herseme bin A’yan’a bıraktı ve aldığı emre uyarak Ahvaz üzerine yürüdü. Ahvaz’ın âmili olan Muhammed bin Yezid’i mağlûb ederek Huzistan bölgesine hâkim oldu. Daha sonra, Bahreyn ve Umman vâlileri de Tâhir’e itâatlerini bildirdi. Vasat şehrini savaşmadan ele geçiren Tâhir, Kûfe ve Basra vâlilerini de itâati altına aldı. Böylece hiçbir engelle karşılaşmadan, ordugâhını Bağdâd yakınlarındaki Sansar Kanalı kıyısına kurdu.
Halîfe el-Emîn, bu durum karşısında, Tâhir’in bir kısım askerini para ile kandırıp, kendisine çekmek istedi ise de, başaramadı. 812 senesinde Tâhir, Bağdâd’ın kenar mahallerini ele geçirdi. Halîfe, Kasr-ul-Huld ve Zübeyde sarayının bulunduğu kısımda mahsur kaldı. Halîfe el-Emîn, Herseme’ye teslim olmaya karar verdi. Yanında Herseme bulunduğu hâlde, Dicle nehrini geçerken Tâhir’in adamları tarafından yakalanıp öldürüldü. Tâhir de hilâfet alâmetlerini El-Me’mûn’a gönderdi. Halîfe Emîn’in öldürülmesi, Herseme’nin askerleri tarafından hoş karşılanmadı ve Bağdâd’da karışıklık çıktı. Tâhir, Irak’ta, Emîn’in öldürülmesinden dolayı bütün şimşekleri üzerine çektiğinden, onun için tehlikeli olan bu bölgeden uzaklaştırılarak Musul, Cezîre, Şam ve Mağrib vâlisi tâyin edilip, Rakka’ya gönderildi.
Tâhir, kendisine karşı ayaklanan Nasr bin Şebes’in isyânını bastırmak için, 814 senesinde el-Cezîre’ye gitti. İsyânı bastırdıktan sonra, bölgede akıllı bir siyâset tâkib etti. Orayı çeşitli bölgelere ayırarak, Arab reislerini elinde tutmayı başardı. Bir süre sonra Tâhir, Bağdâd Sâhib-uş-Şurtalığına, aynı zamanda Irak mâliye me’mûrluğuna tâyin olundu (819). Bu görevden sonra 821 senesinde, kendi isteği ve Ahmed bin Ebî Hâlid’in aracılığı ile, Horasan ve Sîstân vâliliğine tâyin edildi. Tâhir’in Horasan’daki faâliyetleri hakkında kaynaklarda fazla bir bilgi yoktur. Vâli olduktan bir süre sonra, oğlu Talha’yı, Sîstân’a vâli tâyin etti. Tâhir bin Hüseyn vefâtından önce, bâzı hoş karşılanmayan hareketleri de olan halîfe el-Me’mûn’un adını Cum’a hutbesinden çıkardı ve kendi adına para bastırdı. Fakat bu işleri yaptığının ertesi günü yatağında ölü bulundu (822).
Tâhir’in ölümünden sonra küçük oğlu Talha, derhâl Horasan’a giderek vâliliği ele geçirdi. Halîfe, Talha’nın vâliliğini tanıdı. Talha’nın hayâtı, haricîlerle uğraşmakla geçti ve 828 senesinde Belh’de öldü. Yerine kardeşi Abdullah geçti. Abdullah da ağabeyi gibi haricîlerle uğraştı. 830’da Nişâbûr’u başşehir yaptı. Aynı sene Aziz bin Nuh kumandasında onbin kişilik bir kuvveti haricîler üzerine göndererek, onları ortadan kaldırdı. Abdullah, Sîstân’ın idâresini Muhammed bin Ahvaz’a verdi. Muhammed burada idâreyi ele alır almaz, haricîlerle uğraşmaya başladı. Abdullah bin Tâhir, 845 senesinde kırksekiz yaşında iken Nişâbûr’da öldü. O öldüğü zaman, Horasan’ın yanında; Rey, Taberistan ve Kirman da idâresi altında bulunuyordu. Herkesin ilim öğrenmesini teşvik eden Abdullah bin Tâhir, ilim tâlibleri için her türlü imkânı sağladı. En fakîr köylülerin çocukları bile şehirlerde ilim tahsîl ettiler.
Abdullah bin Tâhir’in yerine oğlu İkinci Tâhir geçti. Tâhir, babası öldüğü zaman Taberistan vâlisi idi. İkinci Tâhir zamânında Sîstân bölgesi Tahirîlerin idâresinden çıktı. İkinci Tâhir, üç yıl kadar saltanatta kaldı ve 848 senesi Eylül ayında Nişâbûr’da vefât etti. Halîfe Mustaîn, İkinci Tâhir’in yerine Horasan’ı aynı sülâleden olan Bağdâd Sâhib-uş-Şurta’sı Muhammed bin Abdullah’a vermek istedi. Muhammed bin Abdullah, Tâhir’in, halef olarak oğlu Muhammed’i vasiyyet ettiğini bildiğinden, bu teklifi kabûl etmedi. Böylece İkinci Tâhir’in oğlu Muhammed, Halîfe tarafından Horasan vâliliğine tâyin edildi.
Muhammed, kendinden önce bölgede hüküm süren dedelerinin aksine, zayıf karakterli ve eğlenceye düşkün idi. Taberistan vâlisi ve amcası Süleymân bin Abdullah’ın sert ve zalimane idâresi sebebiyle, bölge halkı Tâhirîlerden memnun değildi. Bu durum karşısında halk, Hasen bin Zeyd’i Taberistan’a çağırdı. Hasen bin Zeyd, büyük azimle Tâhirîlerle mücâdeleye girişti ve onları yenerek, Amul ve Sariye şehirlerini zabt etti. Bunun üzerine harekete geçen Muhammed bin Tâhir, Muhammed bin Mikâil komutasında bir orduyu bölgeye gönderdi. Ordu, geçici bir süre için şehri tekrar Tâhirîlerin idâresi altına aldı. Fakat çok geçmeden Hasen, bölgeye tekrar hâkim oldu. Muhammed bin Tâhir, 865 senesinde, önce Rey’de isyân eden Muhammed bin Ca’fer’i, sonra da Hasen bin Zeyd’i yenerek, Taberistan’a hâkim oldu. Hasen bin Zeyd, Deylem bölgesine çekilerek, şiîliği yaymağa başladı. Tâhirîlerin eski gücü kalmadığından, çok azimli olan Hasen, 870 senesinde Cürcan’da Muhammed bin Tâhir’i yenerek, Cürcan ve Taberistan’ı tekrar ele geçirdi.
Bu sırada Saffari Devleti’nin kurucusu olan Yâkub bin Leys, Sîstân’da durumu kuvvetlendirdikten sonra, topraklarını genişletmek için harekete geçti ve Tâhirîlerin elindeki Herat’ı zabt etti. Muhammed bin Tâhir, Yâkub’un üzerine İbrâhim bin İlyas kumandasında bir ordu gönderdi ise de, mağlûb oldu. Geri dönen İbrâhim, Yâkub ile başa çıkmanın güç olduğunu bildirerek, dost geçinmek istediğini haber verdi. Muhammed bu teklifi uygun bularak Sîstân, Kâbil, Kirman ve Fars bölgelerinin idâresini Yâkub bin Leys’e bıraktı.
Yâkub bin Leys, Taberistan’ı zabt ettiği sırada, Sîstân’da Abdullah bin Muhammed isimli bir kişi etrâfına topladığı bir grup insanla isyân etti. Yâkub bu durumu öğrenince, derhâl Sîstân’a gelerek Abdullah bin Muhammed’i mağlûb etti. Abdullah, kaçarak Muhammed bin Tâhir’e sığındı. Yâkub, onun geri iâde edilmesini istedi. Fakat bu isteği Muhammed kabûl etmedi. Bunun üzerine Yâkub, büyük bir ordu ile Horasan üzerine yürüdü. Muhammed bin Tâhir, Yâkub’la savaşacak güçte olmadığından, itâatini bildirdi. Yâkub, Nişâbûr’a girdiği zaman, Muhammed bin Tâhir’i tutuklattı ve yakınları ile Sîstân’a gönderdi (873). Böylece, Tâhirîler Devleti ortadan kalkmış oldu.
Tâhirîler, Nişâbûr’da müstakil hareket etmelerine rağmen, vergilerini halîfelik merkezi Bağdâd’a muntazaman gönderdiler. Bölgede Ehl-i sünnet îtikâdının müdâfaasını yapıp, halka çok iyi muâmelede bulundular. Bölgenin ileri gelenlerine dâima hüsn-i kabûl gösterdiler. Zirâat ve îmârı teşvik ettiler. Âlim ve şâirleri korudular. Ayrıca, bölgenin iktisâdî, sosyal ve kültürel hayâtını yükselttiklerinden, halktan çok yardım, destek ve teşvik gördüler. Hudûdları doğuda Türkistan ve Hindistan, batıda Kirman’ın içine kadar genişledi. Asıl merkezleri Horasan olmasına rağmen, onuncu asrın başlarına kadar Bağdâd’daki garnizon kumandanlığı olan Sâhib-uş-Şurta gibi mühim vazifeleri yapmakta devâm ettiler. Doğru yoldan ayrılıp, insanlara zulmetmeye başlayınca da yıkılıp gittiler.

1) Düvel-i İslâmiyye; sh. 172
2) The Muhammadan Dynasties; sh. 178
3) The Cambridge History of lran; cild-4, sh. 91
4) Zeyn-ül Ahbâr; sh. 132
5) El-Kâmil-fit-târih; cild-6, sh. 150
6) Sistan Under the Arabs; sh. 102
7) Târih-i Sistan; sh. 177
8) The Tâhirds and Saffarids; sh. 114
9) Rehber Ansiklopedisi; cild-16, sh. 111