Arapça Kavm veya kıyâm masdarından gelen kelime, mânâ olarak eğriyi doğrultmak ve sağlamlaştırmak demektir.
Takvim, insanlık târihi ile başlar. İlk insan ve ilk peygamber olan Âdem aleyhisselâma Allah tarafından vahyedilen sahîfelerde, din ve dünyâya âit bilgiler mevcuttu. Zaman ve takvim bilgileri ilk defâ bu sahîfelerden öğrenildi. Peygamber efendimizin Mekke’den Medîne’ye hicretini başlangıç alan Hicrî takvimin ayları, hazret-i Âdem tarafından bildirilen şekildeydi. Takvim ilmi de semavî olup, Allahü teâlânın bildirmesi ile öğrenilmiş ve sonraları geliştirilmiştir. Mevsim, ay, hafta ve günleri hesaplamak için güneş, ay ve yıldızlar gibi gökyüzü cisimlerinin hareketleri esas almıyordu. Gece ile gündüzün birbirini tâkib etmesi ve ayın seyri ile sıhhatli şekilde zaman tâyini mümkün oluyordu. Ağaçların yapraklanması, nehirlerin periyodik taşmaları gibi intizamlı tabîat hâdiseleri, tam sıhhatli olmasa da, takvim maksadı ile kullanılıyordu.
Takvimin esâsı târih, yâni senedir. Târihler Hicri, Rûmî, Mâlî, Efrencî v.s. gibi isimler alırlar. Takvim için mühim bir hâdise “târih başı” olarak ele alınır. Her milletin ve cemiyetin kendisine esas kabûl ettiği bir takvimi olduğu gibi, bir çok milletlerin müştereken kullandığı takvimler de vardır. Romalılar, Roma şehrinin kuruluşu olan M.Ö. 753 senesini; Eski Yunanlılar da ilk olimpiyat oyunlarının yapıldığı M.Ö. 776 yılını takvimlerine başlangıç kabûl etmişlerdir. Hıristiyanlıkta bu başlangıç, Îsâ aleyhisselâmın doğumu zannedilen târihdir. Doğduğu yıla sıfır, ondan öncesine mîlâddan önce, sonrasına da mîlâddan sonra denmiştir. Hicrî takvimin başlangıcında, Peygamberimizin Mekke-i Mükerreme’den Medîne-i Münevvere’ye hicreti esas alınmıştır.
Târihî kazılardan elde edilen bilgilere göre Mısır’da M.Ö. 5000 veya 3000 yıllarında ilk takvim denemeleri yapılmıştır. Mısırlılar, gökyüzünün en parlak yıldızı olan Sirius’un iki doğuşu arasındaki 365 günlük süreyi 1 yıl kabûl etmişlerdir. Ancak Sirius’un her dört yılda bir 365 gün yerine 366 günde doğduğu anlaşıldığından, bu bir günlük fark, yılbaşının yavaş yavaş mevsimlere göre gerilemesine sebeb olmuştur. Daha başka mahzurları da olmasına rağmen bu takvim, yüzyıllar boyunca bir çok ülkede kullanılmıştır. Bâbilliler ve Yunanlılar da yılı, 12 x 29,5 = 354 gün kabûl eden takvimi kullanmışlardır. Ancak, takvimlerini güneş yılına yaklaştırmak ve mevsimlerle olan farklılığı düzeltmek için, Bâbilliler her üç yılda araya 1 ay, Yunanlılarda her 8 yılda 3 ay ilâve etmişlerdir. Bugün kullanılan Mîlâdî takvime doğruluğu en yakın takvim, eski Roma takvimi olan Julien Takvimi’ydi. M.Ö. 45 senesinde Roma imparatoru Julius Caesar tarafından ıslâh edilen bu takvimde sene 365 gün 6 saat idi. Her seneden artan 6 saatlik zamânın doğurduğu mahzur, 4 yılda bir, senenin gün sayısının 366 olması ile çözülmüştü. Bugün de Şubat ayına eklenmektedir. Ancak bu 365 gün 6 saatlik sene, 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniye süren tropik seneye göre 11 dakika uzundu. Bu mahzûru ortadan kaldırmak için Papa VIII. Gregor, 1577 senesinde çalışmaya başladı ve Julian takvimini ıslâh etti. 5 Ekim 1582 Cum’a gününün 15 Ekim olarak değiştirilip yürütülmesi hakkında bir emirnâme neşretti ve 4 Ekim 1582’nin ertesi günü 15 Ekim 1582 sayıldı. Yüzyılları gösteren senelerin 400’e bölünememesi hâlinde bunlar artık yıl yâni (kebîse) olamayacaklardı. Bu sebepten 1700, 1800, 1900 artık yıl olmadılar. 1600 ise artık yıl sayıldı. Bu takvime de Gregoryan Takvimi denildi. Belçika, İspanya, İtalya ve Portekiz’in tatbik etmeye başladıkları bu takvimi Fransa ve Danimarka 1582’de, İsviçre ve Hollanda 1583’de, Almanya 1584’de, Polonya 1586’da, Macaristan 1587’de, İngiltere ve kolonileri 1752’de, İsveç 1753’de, Japonya 1873’de, Bulgaristan 1916’da, Sovyetler Birliği 1918’de, Yunanistan ve Romanya 1924’de ve Türkiye 1926’da (Takvimde târih mebdeinin tebdîlî hakkındaki 698 numaralı 26 Aralık 1341 (1925) târihli kânunla) kabûl ettiler. İslâmiyetten önce Türkler, Oniki Hayvanlı Türk Takvimi’ni kullanmışlardır.
Rûmî Takvim: Mîlâdî 1677 (H.1087) yılından îtibâren kısmen 1840 (H.1256) târihinden İtibaren devâmlı olarak resmen kabûl edilen ve (1840 yılına kadar 354.36 günlük ay esâsına, bu târihden sonra da) 365 günlük güneş esâsına göre düzenlenmiş takvim sistemidir. Fakat şimdi kullanılan Mîlâdî takvimden 13 gün geri olduğu için 8 Şubat 1322/1917 târihli kânunla yapılan değişiklikle bu fark kaldırılmıştır. 1917 senesinin Şubat ayının 16’sı, 1333 senesi Mart’ının 1’i sayıldı. Bu takvimin târih başlangıcı Hicrî takvimle aynı idi. Fakat Ay’ın ve Güneş’in bir senesinin arasındaki fark sebebiyle sene sayısı iki sene geri olmuştu. 1926’da Mîlâdî takvimin kabûlü ile yürürlükten kaldırıldı ise de nüfûs cüzdanlarında Rûmî doğum târihleri muhâfaza edildi. Çevirme cedvelleri yardımı ile Rûmî, Hicrî ve Milâdî seneler birbirine çevrilmektedir.
Hicrî Takvim: Peygamberimizin Mekke-i Mükerreme’den Medîne-i Münevvere’ye hicretinin başlangıç kabûl edildiği takvimdir. Ayın hareketi esas tutulduğu için, buna, Hicrî Kamerî Takvim veya Sene-i Kameriyye de denir.
Peygamberimiz 53 yaşında iken, Allahü teâlânın izni ile Medîne’ye hicret etti. Rebî’ul-evvel ayının birinci Perşembe günü öğleden sonra Ebû Bekr-i Sıddîk’la birlikte çıkarak Mekke’nin 5.5 km. güney-doğusunda bulunan Sevr Dağı’ndaki mağaraya geldiler. Burada 3 gece kalıp, Pazartesi gecesi ayrıldılar. Bir hafta yolculuk yapıp efrencî (Mîlâdî) Eylül ayının 20. ve Rebî-ul-evvel’in 8. Pazartesi günü, Medîne yakınındaki Kubâ köyüne geldiler. Gece ile gündüzün eşit olduğu, Eylül’ün, 23. gününü burada geçirip, Cum’a günü Medîne’ye girdiler. Bu senedeki Muharrem ayının birinci günü, yâni hicretten 66 gün evvel, müslümanların hicrî kamerî sene başlangıcı oldu. Bu da, târihçilere göre mîlâdın 622’nci yılında idi. Temmuz ayının 16. Cum’a gününe rastladığı, Ahmed Ziya Bey’in Kozmoğrafya kitabında yazılıdır.
Hicrî Şemsî Takvim: Peygamberimizin hicretde Medîne-i Münevvere yakınındaki Kubâ Köyü’ne ayak bastığı 20 Eylül günü müslümanların Şemsî yılbaşısı, yâni hicrî şemsî sene başlangıcıdır.
Hicrî Şemsî sene de mîlâdî sene gibi güneş esâsına göredir. Ayları mevsimlere göre isimlendirilir. Güz ayları 30’ar gündür ve Harîf-i evvel, H. Sânî, H. Sâlis diye isimlendirilir. Kış ayları 30’ar gündür ve Şıtâ-i Evvel, Ş. Sânî, Ş. Sâlis ismini alır. Bahar ayları 31’er gündür ve Bahar-ı Evvel, B. Sânî, B. Sâlis ismini alır. Yaz ayları da 31’er gündür ve Sayf-ı evvel, S. Sânî, S. Sâlis ismini alır. 4’e bölünebilen her sene, artık yıl kabûl edilir. Fakat her 128 sene 4’e bölündüğü halde artık yıl kabûl edilmemektedir.
Ahmed Muhtar Paşa hicrî 1307 (m. 1890) senesinde Mısır’da basılmış İslâhut-takvîm isimli eserinde bu hicrî şemsî senenin husûsiyetlerini şöyle sıralıyor: 1- Bu senenin başlangıcının İslâm âlemi için mukaddes bir gün olması, 2- Başlangıcı senebaşına en lâyık olan güz mevsiminde olması, 3- Herhangi bir şeye târih yazılsa, o târihin hicret gibi mukaddes bir günden geçen zamânı göstermesi, 4- Ayları dört mevsime göre isimlendirdiğinden mevsimin neresinde bulunduğunun hemen anlaşılması, 5- Ayların 30 ve 31 günlük muntazam bir sırada olması, 6- Güneşin her burca girmesinin ay başlangıçlarına rastlaması, 7- Dört mevsimin 3’er ay müddetle sınırlandırılması, 8- 35087 senede sâdece 1 gün hatâ yapması. Ahmed Muhtar Paşa bu hususiyetleri sıraladıktan sonra; “Bu kadar güzel hususiyeti toplamış bir başka târih daha işitmedim.” der.
Arablar, İbrâhim aleyhisselâmdan beri Arabî aylarını kullanmışlardır. İslâmiyetten önce Fil Vak’asını başlangıç kabûl ederek seneleri buna göre saymaya başlamışlardı. Hicretle berâber başlangıç değişmiş ve her sene kendi içinde cereyân eden en mühim hâdisenin ismi ile anılmaya başlamıştı (hüzün yılı, emir yılı, zelzele yılı, vedâ yılı v.s.). Fakat bu şekildeki tatbikât bâzı târih karıştırmalarına sebeb olduğu için, halîfe hazret-i Ömer zamânında, hicretin onyedinci yılında alınan bir kararla hicretin vukû bulduğu sene ilk sene olmak ve o senenin Muharrem ayı başlangıç kabûl edilmek sûretiyle bir târih tesbit edildi. Böylece hicrî kamerî târih ortaya çıktı. 622 târihinden îtibâren Hicrî seneler 30’ar senelik periyotlara ayrılmış ve; 2-5-7-10-13-16-18-21-24-26 ve 29. yıllar 355 diğer yıllar 354 gün kabûl edilmiştir. Osmanlı Devleti’nce devâmlı kullanılan hicrî sene Cumhuriyet döneminde yukarıda zikredilen 698 numaralı kânunla kaldırılarak, yerine, Avrupalıların kullandığı mîlâdî sene kabûl edilmiştir.
Hicrî (Kamerî) sene Ayın Güneşe nazaran muhtelif vaziyetlerde bulunmasından doğan ve ayın birbirini tâkibeden 13 ictimâi (ictimâ-ı kamer) arasında kalan 12 aylık müddetdir. Mîlâdî ve Rûmî târihler gibi 12 ay esâsına dayanır ve Muharrem ile başlayıp, Zilhicce ayı ile sona erer. Bu takvime âid aylar; Muharrem, Safer, Rebî’ül-evvel, Rebî’ul-âhir, Cemâzil-evvel, Cemâzil-âhir, Receb, Şaban, Ramazan, Şevval, Zilkade ve Zilhicce’den ibarettir. Hicrî sene; Ayın Dünyâ etrâfındaki dönüşü esâsına dayandığı için, Mîlâdî yıldan 10.875 gün (10 gün 21 saat 00 dakika 12 saniye) daha kısadır. Bir sene 354. 875148 gündür. Aylar bâzan 29, bâzan 30 gün çeker.
Hicrî senenin kabûlünden beri asırlardır İslâm âleminde (1 Muharrem) sene başı olarak kabûl edilmiştir. Hıristiyanlığın aslında bulunmayan, fakat sonradan Bizans imparatoru Büyük Konstantin’in hıristiyanlık dînine karıştırdığı yılbaşı günü, onlara âit özel bir gündür.
1 Ocak târihinin, dünyânın güneş etrâfında dönmesi esnâsında hiç bir husûsiyeti yoktur. Bu târihin yılın başı olması için de hiç bir kozmografik mâhiyet bulunmamaktadır.
Kudüs civârında dünyâya gelen hazret-i Îsâ’nın, doğumu hakkında, o zamânın edip ve münevverlerinin eserlerinde hiç bir bilgiye rastlanmamaktadır. En küçük vak’aları bile yazan Roma târihçilerinin, hazret-i Îsâ gibi büyük peygamber hakkında susmuş olması ayrıca dikkate şâyandır. Yunanca, İbrânice eser yazanlar da, aynı lâkaydlik ve ilgisizlik içindedirler.
Hıristiyanların mukaddes kitabı bugünkü İncil, bir tâne değildir. Bütün İncillerde hazret-i Îsâ’nın hangi gün doğduğuna dâir en küçük bir bilgi yoktur. Doğduğu sene hakkında da kapalı, tahminler yapılacak malûmatlar vardır. İncilin birinde hazret-i Îsâ’nın yahûdî kralının zamânında doğduğunu yazıyor. Roma kaynakları ise bu kralın mîlâddan önce öldüğünü bildiriyor. İki incilde ise hiç bir kayıt yoktur.
Mîlâdî târih altıncı yüzyıla kadar hiç kullanılmadı. Mîlâddan sonra 525 târihinde Denys adında bir rahip, mîlâdî târihi kullandı. Târihçiler uzun müddet ya Roma’nın kuruluşunu, yâhut dünyânın kuruluşu olarak Tevrat’ta tahmin edilen mebdei, başlangıç yaptılar. Onsekizinci asra kadar eser yazanlar böyle hareket ettiler. Sorbon profesörlerinden Gungnebert hazret-i Îsâ’nın mîlâdî târihinden onbeş sene önce veya sonra doğduğu isbat edilemez diyor. Doğum senesi tahmin edilemeyince doğduğu gün elbette hesaplanamaz.
 Eflâtun’un Îsâ aleyhisselâm zamânında yaşadığı bâzı kaynaklarda belirtilmektedir. Avrupa kitaplarında ise Eflâtun’un mîlâddan yâni Îsâ aleyhisselâmın dünyâya gelmelerinden 384 sene önce öldüğü yazılıdır. Platon adıyla da anılan Eflâtun, dersleri meşhûr olduğundan ölüm zamânına inanılır. Mîlâdî sene kat’î olmayıp, günü de, senesi de şüpheli ve yanlıştır. Büyük âlim İmâm-ı Rabbânî ve Burhan-ı Kati’î’nin bildirdiklerine göre, Îsâ aleyhisselâm ile Peygamberimiz arasındaki zaman, bin seneden az değildir.
Îsâ aleyhisselâmın doğum günü belli olmayınca, noelin ve 1 Ocak’ın mânâsı efsâneden öteye gitmemektedir. İslâmiyette, güneş yılının ayları içinde sayılı bir mübârek gün yoktur. Meselâ, Mart’ın yirminci Neyruz veya Nevruz denilen gün ve Mayıs’ın altıncı Hıdrellez günü ve Eylül’ün yirminci Mihrican günü, bâzı yerlerde mübârek sanılır. Halbuki bu günler müslümanlıkta değerli değildir. Noel günü ile gecesinin ise dînimizde hiç yeri yoktur.
İslâmiyet, müslümanların, îmânlarında ve ibâdetlerinde müslüman olmayanlara benzemelerini, onları taklid etmelerini ve onların dinlerinin ve ibâdetlerinin alâmeti olan şeyleri yapmayı ve kullanmayı yasaklamıştır. İslâm dîninde, kâfirlerden her kavmin, her memleketin âdet olarak yaptıkları ve kullandıkları şeylerden, haram olmayıp insanlara faydalı olanları yapmak ve kullanmak günah değildir. Pantolon, gömlek ve çeşitli ayakkabı giymek; çatal kaşık kullanmak, yemeği masada yemek ve herkesin önüne tabaklar içinde koymak, ekmeği bıçakla dilimlere ayırmak, çeşitli eşyâ ve âletleri, binek vâsıtalarını kullanmak hep âdete bağlı şeyler olup, İslâmiyet bunlara izin vermiştir. Bunlar İslâmiyetin yasak etmediği, günâh saymadığı hususlardır. Nitekim, Resûlullah efendimiz papazlara mahsus olan ayakkabıyı kullanmıştır.
Hindûların bayram günlerine ve ateşe tapınanların kutsal günlerine ve hıristiyanların noel gecelerine ve diğer paskalyalarına hürmet etmek ve o zamanlarda, onların âdetlerini, onlar gibi yapmak, bu günleri müslüman bayramı zannederek, onlar gibi birbirine hediye göndermek, eşyâlarını ve sofralarını, onların yaptığı gibi süslemek, o geceleri başka gecelerden ayırd etmek büyük günah olur. Allahü teâlâ, sûre-i Yûsuf’da buyuruyor ki: “Biz Allahü teâlânın varlığına, birliğine, her şeyi yaratan O olduğuna inandık, müslüman olduk diyenlerin çoğu, başkalarına ibâdet ve itâat ederek ve daha bir çok hareketleri ve sözleri ile, müşrik oluyorlar.”
Muharrem ayının birinci gecesi, müslümanların yılbaşı gecesidir. Muharrem ayı, İslâmî yılın birinci ayı olup, birinci günü müslümanların yeni yılının, yâni hicrî yılın ilk günüdür. Müslümanlar, kendi yılbaşı gecelerinde ve günlerinde birbirlerini ziyâret eder, hediye verir ve mektuplaşarak tebrikleşirler. Yılbaşını mecmua ve gazetelerle kutlarlar. Yeni yılın, birbirine ve bütün müslümanlara hayırlı ve bereketli olması için duâ ederler. Büyükleri, akrabâyı, âlimleri ziyâret edip duâlarını alırlar. O gün, bayram gibi temiz giyinirler. Fakirlere sadaka verirler.
Dünyâda çeşitli takvimler kullanılmasının bâzı mahzurları görüldüğünden, bütün dünyâ milletlerinin müştereken kullanacağı tek tip takvim yapılması için bir asırdır çeşitli çalışmalar olmuştur. Bu çalışmalar Değişmez Takvim ve Evrensel Takvim adı altında yürütülmektedir. Ancak yeni tatbikâtların daha büyük mahzurları doğuracağı tabiî olduğundan, bunların hiç biri kabûl görmemiştir. Osmanlı Devleti’nde Takvîm-i daimî veya Rûznâme isminde takvim tatbikâtı vardı. Bu takvim bir sene için değil, devâmlı kullanılmak üzere iki metre uzunluğunda, gâyet ince deri üzerine yapılan ince hesap ve zarif tezhiblerle meydâna getirilmişti. Hesaplar 100 sene için yapılır ve takvimden 100 sene ahkâm çıkartılır, bu işten anlıyanlar tarafından gelecek asırlar için de kullanılabilirdi. Bu işle pek çok uğraşanlar olmuş, bunlar arasında iki buçuk asır önce yaşamış olan Süleymân Hikmetî isminde bir zât meşhûr olmuştur. Bu takvimlerde seneler, mevsimler, aylar, günler, güneş ve ay tutulmaları, sayılı günler, meteorolojik ve astrolojik hesaplar bulunurdu. Bu takvimlerin açılıp sarılması ve istenen yere bakılması için iki ucunda parmak kadar ve daha büyük fildişi masuralar vardı. Bu takvimler pek çok yapılmış olup, adîleri 1-2 liraya, iyileri 10-15, fevkalâdeleri de 30 liraya kadar satılırdı.
İslâm memleketlerinde takvim hazırlanmasındaki esas maksat, namaz vakitlerinin sıhhatli şekilde müslümanlara duyurulması idi. Bunun için ilm-i hey’et, yâni astronomi ilmi ile uğraşan hey’et-şinâsların defter şeklinde hazırladıkları, namaz vakitleri cetvelleri bulunan, takvimler çıkartılmıştı. Namaz vakitlerinin yanısıra bir sene içindeki sayılı günler, güneş ve ay tutulmaları, burçlar, iklim ve zirâat hâdiselerini de gösteren bu takvimler Hicrî Kamerî, Hicrî Şemsî, Rumî ve Efrencî (Mîlâdî) senelere göre tertiplenmişti. Namaz vakitleri hesaplarını en sıhhatli şekilde yapabilen muvakkıtlar (vakit tâyin ediciler) tarafından tertiplenen bu takvimler, Osmanlı Devleti’nin son devrine kadar kullanılmıştır. Hâlen eski kitap satan sahaflarda bunların çeşitli tiplerini bulmak mümkündür. Eyyüb Camii muvakkıtı Ahmed Ziya Bey’in takvimi bilhassa meşhûr olmuş ve yaptığı namaz vakti hesapları o zamânın Şer’iyye Vekilliği’nce (Diyanet işleri Başkanlığı’nca) tasdîk edilmişti.
Şemsî seneleri, kameri seneye çevirmek: Başlangıç zamânına göre mîlâdî ve hicrî olmak üzere iki türlü sene kullanılmaktadır. Mîlâdî sene, Îsâ aleyhisselâmın doğum günü zannedilen zamanda başlar ise de, Fransa kralı 9. Şarl’ın 970 (m. 1563) senesinde, yıl başının 1 Ocak’dan başlamasını emr ettiği, Hasîb Bey’in Kozmoğrafya kitabında yazılıdır. Hicrî kamerî senenin başlangıcı 622 senesinin Muharrem ayının birinci Cum’a günü olup, Temmuz ayının 16. günüdür. Acemlerin şemsî senesi, bundan altı ay evvel, yâni Martın yirminci günü olan mecûsî gününde başlamaktadır. Peygamberimizin sallallahü aleyhi ve sellem hicreti mîlâdın 622. senesinde oldu. 621. sene tamam olduktan 196 gün (0,54 sene) sonra hicrî kamerî yıl başıdır. 262 gün (0,72 sene) sonra da, hicrî şemsî yılın başlangıcıdır. Hicrî şemsî yılın başlangıcı hicrî kamerî yıl başlangıcından 66 gün (0,18 sene) sonra olmaktadır. Hicrî şemsî sene adedine 0,18 ilâve edince, hicrî şemsî sene adedi de 16 Temmuz’dan başlamış oluyor. Senede 10.875 günlük farkdan dolayı, şemsî sene, 32,5 olunca, kamerî sene 33,5 oluyor. Kamerî sene adedi, 32,58/33,58 =0,97023 ile çarpılınca, şemsî sene olur. Hicrî şemsî sene adedi 33,5/32,5 = 1,0307 ile çarpılınca, kamerî sene adedi olur.
1404 kamerî senesi başına rastlayan hicrî şemsî seneyi bulmak: Bir senenin başı, bir evvelki senenin sonu olduğu için ve şemsî sene de, 16 Temmuz’da başlamış olsaydı, şemsî sene mikdârı 1403x0,97023=1361,23 olurdu. Şemsî sene, 16 Temmuz’dan 0,18 sene sonra başladığı için, bundan 0,18 sene çıkarılınca, 1362 senesinin 0,05x12 =0,6 birinci ayının 0,6x30=18. günü olur.
1362 hicrî şemsî sene başına rastlayan kamerî senenin kaç olduğunu bulmak: Kamerî sene de 20 Eylül’de başlamış olsaydı, 1361x1,0307=1402,78 olurdu. Bundan 0,18 fazlası, 1043 senesinin 0,96x12=11,52 onikinci ayının yarısı olur.
1984 mîlâdî senesi başında hicrî senelerin kaç olduklarını bulmak: 1984 mîlâdî senesi başına rastlıyan hicrî şemsî sene 1984-622=1362’dir. 20 Eylül ile 1 Ocak arası 103 gün (0,28 sene) dir. 1362 şemsî sene başında kamerî senenin 1402,96 olduğunu yukarıda bulmuşduk. Kamerî sene de 1402,96 +0,28=1403,24 olur ki, 1404 kamerî senenin 0,24x12=2,88 üçüncü ayının 0,88x30=26,4 yirmiyedinci günü olur.
Kamerî seneyi milâdîye çevirmek: 1404 hicrî kamerî senesi başına rastlıyan mîlâdî seneyi bulalım: 1403x0,97023=1361,23 16 Temmuz’dan başlayan hicrî güneş senesi olur. 1361,23+621,54=1982,77 olur ki, 1983 senesinin 0,77x12=9,24 onuncu ayının 0,24x30=7,2 sekizinci günüdür.
Hicrî sene başının hangi gün olduğunu bulmak: Muharrem’in birinci gününü bulmak için sene adedi, beş ile çarpılarak bulunan sayı sekize bölünür. Kalan sayı Perşembe’den îtibâren gün adedini gösterir. Meselâ; 1357 senesi Muharrem’inin başlangıcı: 1357’nin beş misli 6785’dir. Bunun 8 ile bölünmesi netîcesinde bir kalır. Muharrem’in başı Perşembe’dir.
Herhangi bir Arabî ayın birinci gününü bulmak (Işık usûlü): Sene adedinden bir noksanı, 4,367 ile çarpılır. Bulunan rakamın tam sayısına, aranılan aya mahsûs sayı eklenir. Çıkan toplam yediye bölününce kalan, Cum’a’dan îtibâren gün adedi olur.
Oniki arabî ayın her birine mahsus rakamlar, şu beytdeki, oniki kelimenin birinci harfleridir. Her büyük harf, (Ebced hesabı ile) bir adedi gösterir:
Hilmi Bu Dünyâya Hiç Zahmet Etme!
Cemâl-i Dünyâyı, Vefasız Zen Buldu Cümle.
Beytdeki oniki büyük harfin sıraları, oniki arabî ayın, Muharrem’den îtibâren sıralarına göredir. Her harf, aynı sıradaki ayın husûsî numarasıdır.
(Ebced hevvez hutti) kelimelerindeki harflere Hurûf-i cümmel veya cümel denir. Bu kelimeler de: e=1, b=2, c=3, d=4, he=5, v=6, z=7, hu=8, t=9, î=10’dur. Buna göre, yukarıdaki beytde kelimelerin birinci harfleri: 
Hilmi = 8 = Muharrem 
Bu = 2 = Safer 
Dünyâya = 4 = Rebî’ul-evvel
Hiç = 5 = Rebî’ul-âhır 
Zahmet = 7 = Cemâzil-evvel 
Etme = 1 = Cemâzil-âhır 
Cemâli = 3 = Receb 
Dünyâyı = 4 = Şaban 
Vefasız = 6 = Ramazân-ül-mübârek 
Zen (Kadın) = 7 = Şevval 
Buldu = 2 = Zilkâde 
Cümle = 3 = Zilhicce aylara mahsûs rakamları gösterir (Bkz. Ebced).
Meselâ 1362 senesi, Zilkade ayının yirmidokuzuncu gününü bulalım:
1361 adedini, 4,367 ile çarpalım, 5943 olur. Buna iki ilâve edelim. Çünkü, Zilkâde’ye mahsus aded ikidir, 5945 olur. Bunu yediye bölünce iki artar. Demek ki, Zilkâde’nin birinci günü, Cum’a’dan başlıyarak, ikinci gün imiş. Yâni Cumartesi imiş. Yirmidokuzuncu gün de, tabiî yine Cumartesi’dir. Bu usûl, pek kat’î ve hassasdır.
Herhangi bir hicrî kamerî sene başlangıcına tesadüf eden mîlâdî sene adedini bulmak için, malûm senenin, hicrî sene sütununda kendinden bir evvelki seneden farkı, bu senenin hizâsındaki mîlâdî seneye ilâve edilir. Meselâ 1362 hicrî senesi başında mîlâdî sene: 1362-1330=32 olduğundan, 1911+32 = 1943 ve aşağıdaki cetvelde, bu farkın altında yazılı Ocak ayı olur.
Hicrî sene başlarının tesadüf ettiği mîlâdî seneleri gösterir cetveldir.
 
Mîladi Sene Hicrî Sene
607 -14
640 20
672 53
705 87
737 120
770 154
802 187
835 221
868 255
900 288
933 322
965 355
998 389
1030 422
1063 456
1095 489
1128 523
1160 556
1193 590
1226 624
1258 657
1291 691
1323 724
1356 758
1388 791
1421 825
1454 859
1468 892
1519 926
1551 959
1585 994
1617 1027
1650 1061
1682 1094
1715 1128
1748 1162
1780 1195
1813 1229
1845 1262
1878 1296
1911 1330
1943 1363
1976 1397
2008 1430
 
0 1 2
Aralık 3 4
Kasım 5 6 7
Ekim
8 9 10
Eylül 11 12 13
Ağustos 14 15 16
Temmuz
17 18
Haziran 19 20 21
Mayıs 22 23 24
Nisan
25 26 27
Mart 28 29 30
Şubat 31 32 33 34
Ocak

 1) İslâh-ut-takvîm
 2) Mektubat-ı İmâm-ı Rabbanî; cild-1, m. 266
 3) Rehber Ansiklopedisi; cild-16
 4) Tam İlmihâl Seâdet-i Ebediyye
 5) Türklerde Hey’et ve Takvîm (Fatin Gökmen)
 6) Oniki hayvanlı Türk Takvimi (O. Turan)