Kütüb-i sitte denilen meşhûr altı hadîs kitabından olan Sünen-i Tirmizî adıyla meşhûr Câmi-üs-sahîh adlı kıymetli hadîs kitabının yazarıdır. İsmi, Muhammed bin Îsâ Tirmizî, künyesi Ebû Îsâ’dır. 824 (H.209) senesinde, Buhârâ’nın güneyinde bulunan Ceyhun nehri kıyısındaki Tirmiz kasabasında doğdu. 893 (H.279)’da Boğ şehrinde, Receb ayının onüçüncü günü Pazartesi gecesi vefât etti. Ömrünün son yıllarında gözleri görmez olmuştu.
Hadîs ilminde meşhûr ve sika yâni, güvenilir bir âlim olduğu ittifakla bildirilmiştir. Bu ilmi öğrenmek için seyâhatler yapmış, Hicaz, Irak, Horasan civârlarını dolaşmış, Kuteybe bin Sa’îd, Ebû Mus’ab, Mahmûd bin Geylan, Muhammed bin Beşşâr, Süfyân bin Vekî’, Muhammed bin İsmâil (İmâm-ı Buhârî) ve Müslim bin Hâlid (İmâm-ı Müslim) gibi meşhûr âlimlerden ilim öğrenmiştir. Ayrıca, pek çok sayıda hadîs âliminden hadîs-i şerîf işitip, rivâyet etmiştir. Hadîs-i şerîf aldığı âlimler, sayılamayacak kadar çoktur. Ayrıca evliyânın büyüklerinden olan Ebû Türâb Nahşebî, Ebû Abdullah Celâ’ ve Ahmed bin Hadraveyh gibi zâtların sohbetinde bulunarak, tasavvuf ilminde yetişip yükselmiştir. Hâfızasının üstünlüğü darb-ı mesel hâlini almıştır.
Ebû Hâmid Ahmed bin Abdullah, Heysem bin Küteyb Şâmî, Muhammed bin Mahbûb, Ahmed bin Yûsuf Nesefî, Es’ad bin Hamdeveyh, Dâvûd bin Nasr bin Süheyh el-Bezdevî, Abd’übnü Muhammed bin Mahmûd Nesefî, Mahmûd bin Nümeyr ve oğlu Muhammed bin Mahmûd, Muhammed bin Mekkî bin Fevel (Nûh), Ebû Ca’fer, Muhammed bin Süfyân, Muhammed bin Münzir gibi pek çok âlime hocalık etmiştir.
İmâm-ı Tirmizî, hadîsden başka, fıkıh ve tefsîr ilminde de üstün bir âlimdir. Rivâyet ettiği hadîs-i şerîfler ile Kur’ân-ı kerîmin tefsîri hususunda mühim hizmetleri vardır. Bilhassa âyet-i kerîmelerin nüzûl sebebleriyle ilgili Garîb-ül-Kur’ân denilen Kur’ân-ı kerîmin bâzı lafız ve kıssalar ile ilgili en doğru hadîs rivâyetleriyle meşhûrdur. Bu bakımdan âlimler arasında İmâm-ı Buhârî’nin, İmâm-ı Tirmizî’nin ve Hâkim’in tefsîrleri, Esahh’üt-Tefâsîr yâni en sahîh tefsîr olarak kabûl edilmiştir.
Âlimler, İmâm-ı Tirmizî’ye Hâkim pâyesini vermişlerdir. Bu isme lâyık olduğunu ve daha üstün meziyetlere sâhib bulunduğunu, yine onlar bildirmişlerdir. Büyük velîlerden Ebû Türâb Nahşebî ile görüşmüş, Ebû Abdullah Celâ’, Ahmed bin Hadraveyh ile de sohbette bulunmuştur. Her birinden ayrı ayrı feyz alarak eserlerini ilâhî bir ilhamla hazırlamıştır. Bunu Allahü teâlânın ihsânı bilip, kendisine mâl edilmesini istememesi başlıca meziyetidir. Hattâ; “Yazdığım eserlerin hiç birini, kendimin düşüncesi ile yazmadım. Bâzan daraldığım zamanlar oldu. İçten gelen bir duygu ile bunları yazmağa başladım. Yazdıkça gönlüm açıldı, işte bu hâl içinde onlar meydana geldi” buyurmuştur.
Eserleri: İmâm-ı Tirmizî’nin bir çok eseri vardır. Kitâb-ül-İlel, Kitâb-üş-şemâil, Kitâbu esmâ’is-sahâbe, Kitâb-ül-esmâ’ ve’l-künâ ve en meşhûr kitabı Es-Sünen diye anılan El-Câmi’i başlıcalarıdır. Hasen hadîs mevzûunda ana kaynak olan Sünen’i dört bölümdür. Birinci kısımda sahîh olduğu kat’i olan hadîsler, ikinci kısımda Ebû Dâvûd ve Nesâî’nin şartlarına uygun hadîsler, üçüncü kısımda, illetini açıkladığı hadîsler, dördüncü kısımda ise; “Bu kitaba aldığım hadîslerle bâzı fakihler amel etmişlerdir” diyerek durumunu açıkladığı hadîsler yer almaktadır. Eserin diğer bir hususiyeti hadîs çeşitlerinden, sahîh, hasen ve garibleri bildirmesi, cerh ve tâdile âid konulara yer verip, sonuna ilel kitabını, yâni bahsini ilâve edip, ondan da çok güzel faydalar toplamasıdır. Bu bakımdan diğer hadîs kitaplarından farklılık gösterir. Başka bir husûsiyeti de mezheplerin, istidlâl (delil getirme) şekillerini bildirmesidir.
İmâm-ı Tirmizî eseri için; “Ben bu kitabı yazınca, Hicaz âlimlerine arz eyledim. Hepsi beğendiler. Irak âlimlerine arz eyledim, onlar da beğendiler. Horasan âlimlerine arz eyledim. Çok güzel oldu dediler” buyurmuştur.
İmâm-ı Tirmizî’nin Sünen’i Hindistan’da, Diyobend şehrindeki Dâr-ül-ulûm müderrislerinden Muhammed Enver Şah Keşimîrî tarafından Arabî olarak şerh edilmiş ve Meârif-üs-sünen adı verilerek 1963 (H.1383) senesinde Muhammed Yûsuf Benûrî tarafından önemli açıklamalar ilâve edilerek, Pakistan’da basılmıştır.
En önemli kitaplarından biri de, Şemâil-i Nebî’dir. Eser bu konuda yazılan kitapların en güzellerindendir. Sayılamıyacak, anlatılamayacak kadar bereketli, bir kitaptır. Okunması; işlerin görülmesi, muradın hâsıl olması için çok faydalıdır.
İmâm-ı Tirmizî hazretleri buyurdu ki:
“Azîz; kendisini günâhın zelîl kılmadığı, hür; kendisini tamahın kötüleştirmediği, hoca; kendisini şeytanın esir almadığı kimsedir. Zekî; Allahü teâlâdan sakınan ve nefsini bizzat hesâba çekendir. Hakk’a giden yola düşen ve hakîkati bilen kimsenin, günâhlara hiç ihtirâsı kalmaz.”
 Bir sohbet toplantısında; “Bize insanı târif eder misiniz?” dediklerinde; “İnsanda dâimî bir zaaf hâli görülür Bununla berâber o, bir dâva ve büyük bir iddiâ peşindedir. Bu zayıf hâliyle, bunları nasıl gerçekleştirebilir ki? İnsan dikkat etmeli. Yaptığı her işe bakmalı. Hayrını, şerrini bilmelidir. Dikkat etmezse, yanılabilir. Belki de, zararına olan bir şeye bilmeden sevinir. Büyüklerin nazarında onun bu işi, zor affedilen bir hatâdır” buyurmuş, ayrıca;
“Namaz bir ziyâfettir. Allahü teâlâ, kendine inananlara, mü’minlere merhamet ederek, onları namaza dâvet eder. Namaz içinde, önlerine rahmet sofrasını yayar ve nimetlerini bol bol dağıtır. Sevdiği kulların, bu nîmetlere kavuşmasını diler...”
“Herkesin terbiye ve ıslâh şekli başkadır. Çocukların terbiye yeri mekteb, yol kesenlerinki zindan, kadınlarınki de evleridir” demiştir.

1) El-A’lâm; cild-6, sh. 322
2) Vefeyât-ül-a’yân; cild-4, sh. 278
3) Mu’cem-ül-müellifîn; cild-11, sh. 105
4) Tehzîb-üt-tehzîb; cild-3, sh. 387
5) Şezerât-üz-zeheb; cild-2, sh. 174
6) Tezkiret-ül-huffâz; cild-2, sh. 633
7) Mîzân-ül-i'tidâl; cild-3, sh. 678
8) Meârif-üs-sünen; cild-1, sh. 4
9) Tam İlmihâl Seâdet-i Ebediyye; sh. 1077
10) İslam Âlimleri Ansiklopedisi; cild-3, sh. 307